"Llongddrylliadau ar arfordir Lleyn"

Dechreuwn gydar Newry o Newry pa un oedd ar ei thaith or Ynys Werdd i Awstralia, gyda llwyth o deithwyr ar ei bwrdd fe ddywedir fod y teithwyr lawer ohonynt wedi eu cloi yn eu cabanau gan y cadben.

Oni bai am un Dafydd y Morfa ddod ir lle buasai llawer mwy wedi colli. Roedd yno un foneddiges yn ceisio cael ei hachub, daeth rhyw ddyn cryf ai gwthio or naill dy, ond gafaelodd Dafydd y Morfa ynddo a bwriodd ef ir dyfnder. Mae medal Dafydd am ei ddewrder ar gael yn Tirhobed, Bodferin, bur cyfryw yn fy llaw.

Un arall oedd llong a llwyth o goed or enw Dunahoe ddaeth ir lan o dan dir y Fferm Porthgolmon i le a elwir yn Porthwen Fach ger y lle y byddwn yn arfer pysgota gwrachod, enwr lle oedd Stol William Sion, Clywais Owen Sioni Sion yn adrodd ar ol ei fam fod y cadben wedi ei gladdu yn yr alltmor, a bod un or dwylo wedi pasio y bedd a dweud Nid am dy ddaioni wyt ti yma.

Clywais hen wr adwaenwn yn dda ei fod un noswaith yn niwedd Hydref 1859 yn myned ar neges ar gwynt yn crasu or dwyrain a rhyw ddwsin o schooners yn troi yn ol a mlaen am gysgod tir, yn sydyn tua hanner nos daeth gwynt fel ergyd ir gogledd ac roedd yn ddiwedd ar y llongau, aeth llawer ohonynt lawr wrth eu hangorion, eraill yn sgyrian ar gerrig y trai, un yn unig ddihangodd trwy swnt Enlli a glaniodd yn y Cei Newydd yn ddiogel, bur golled ar fywydau yn drwm iawn. Yr un noswaith daeth llong hwyliau Ysbaenaidd ir lan ger Porthgolmon gyda llwyth o siwgr ynddi, daeth y criw ir lan ar y pwp pa un a dorrodd yn rhydd. Un yn unig a gollodd ei fywyd. Dynion creulon iawn oedd y rhai hyn, yr oeddynt yn cario cyllill ar eu cyrff ac yn eu defnyddio ar eu gilydd. Clywais yr hen wr y cyfeiriais ato or blaen yn adrodd fel yr oeddynt yn claddu yr un a fu foddi ym mynwent Llangwnadl, ac yr oedd y torrwr beddau wedi gwneud y bedd yn fyr, fel roedd yr arch yn gwrthod myned i lawr. Ar amrantiad neidiodd un or criw ar y caead, roedd yr offeiriad yn ddyn cryf iawn a gafaelodd yn y dyn a chododd ef i fyny yn ddioed. Fe gofir yn ddiau maer noswaith hon y drylliwyd y Royal Charter ar greigiau Mon, Arferair hen bobl ddweud ei bod mor wyllt, na welsont y fath beth yn eu byw.

Ar noswaith ystormus iawn yn Hydref 1870 (adeg rhyfel rhwng yr Ellmyn ar Ffrancod) roedd llong dri hwylbren (full rigged ship) yn y sianel wedi torri ei hwylbrenni i lawr ei henw oedd y Sorrento, a chafodd ei hyrddio ir lan yn erbyn creigiau melynion Porth Ty Mawr, Llangwnadl. Roedd ar ei thaith i New Orleans gyda llwyth o gymysg nwyddau, darfu i un or criw roddi rhaff am ei ganol a neidio ir mor, ond buan iawn roedd y tonnau yn drech nag ef a bu foddi, yna darfu ir gweddill aros yn y llong er disgwyl ir trai ddod, a chyn hir daethant i dir yn ddiogel a cheisio ymlwybro yn y tywyllwch, a daethant i fferm Ty Mawr. Roedd fy mam ai brawd gyda eu nain yn y ty.

Yr adeg yma roedd rhyw son ar led fod y Gwyddelod yn bwriadu ymosod ar dir Cymru a phan glywodd fy hen nain y twrrw dyma hi yn gwaeddi ar fy mam Cadi maent wedi dwad (sef y Gwyddelod) a dywedai Fe neidiwn i lawr trwy ffenestr y cefn ou blaen ar hyn cododd fy ewythr a chafodd hyd i rhyw hen fseged oedd yn y lle a cherddodd i lawr y grisiau, a rhoddodd y gwn yn erbyn y palis ac agor y drws a dymar Iancis i mewn yn wlyb diferyd. Ni fedrai fy ewythr un gair o saesneg, ar hyn wanethant oedd rhoi blwch matsys ar y bwrdd a rhoddi tair matsen arno ai redeg ar hyd y bwrdd yn erbyn y pared, a daethant i ddeall eu gilydd. Yn ddilynol anfonasent rhyw hogyn o wasaedd i gyrchu rhyw Tamiwaresman (?) oedd yn byw yn agos oedd yn deall Saesneg. Wedi rhoi ymgeledd ir morwyr aethant i chwilio am y llong ar peth cyntaf a ddywedodd Ellis yr Erw oedd Myn diawl Sionyn fe wnawn ein ffortiwn rwan.

Yn 1881 y bur llongddrylliad nesaf. Roedd yn agerlong yn perthyn ir Leyland Line or enw Cyprian oedd ar ei thaith o Lerpwl i Genoa, gyda llwyth o gymysg nwyddau. Pan allan o Gaergybi collodd ei llyw a daeth rhyw gam hwyliau ar y peiriannau. Rhoddasant ychydig hwyliau arni, cofiaf yn dda ei gweled yn y man ar diwedd fu iddi gael ei hyrddio yn erbyn creigiau Rhosgor. Roedd saith ar hugain o griw arni ac un stowaway. Enw ei chadben oedd John Strachan Lerpwl, yr hwn roddodd ei lifebelt ir stowaway, pa un ai collodd yn fuan ond daeth ir lan yn ddiogel, boddodd y cadben a phedwar ar bymtheng eraill. Pa rai sydd wedi eu claddu gydai gilydd ym mynwent Eglwys Edern, ond cludwyd y cadben i Lerpwl.

Llong Luther or Alban gafodd ei dryllio Ym Mhorth Iago

Noson dywyll oedd Ionawr 24ain 1884, pan drawodd corwynt arswydus lannau Llyn. Yn brwydor elfennau ac ar drugaredd y dymestl roedd brig Albanaidd y Luther, fei cofrestrwyd yn Dundee ac roedd yn 600 tunnell. Roedd arni naw o griw, wyth or Alban ac un o Bortiwgal. Allan or naw yma dim ond pump lwyddodd i ddod ir lan a chael eu hachub pan luchiwyd y Luther ar y creigiau ai malun racs. Tua dau y bore ar y 25ain cyrhaeddodd dau or criw ffermdy Ty Mawr, wedi ymladd yn llwyr, mi ddywedon nhw eu bod wedi gadael dau arall i farw ar y ffordd i fyny, ond pan aethpwyd ati i chwilio fe ddarganfuwyd y ddau a dod a nhwn ddiogel i Dy Mawr.Y rhai gafodd ei hachub oedd y mate, hen fachgen, y cogydd a dau longwr sef Gilbert Ross a John Jeness. Mi foddodd y Capten John Duncan ai fab, canfuwyd corff ei fab ugain milltir i fynyr arfordir yng Nghlynnog. Achubwud bywyd un gwr wrth iddo ddal gafael yn nhanc bisgedir llong a daeth ir lan ar ol hir a hwyr. Llwythwyd y llong yn Dundee efo amrywiol nwyddau ac roedd ar ei ffordd i St Johns Newfoundland. Ymhlith y nwyddau roedd cwrrw a stout yn ogystal a whiskey mewn casgenni 40 neu 60 galwyn yr un.

Ni bu un llongddrylliad ar ol hynny hyd 1901, pryd y daeth y barque Stuart o Lerpwl ir lan yn yr un fan yn union ar Sorrento. Keel y ddwy yn croesi eu gilydd a hefyd daeth y sgwner William and Jane o Borthmadog gyda llwyth o lechi ir un fan yn union.

Stuart

Cychwynodd Y Stuart ar ddydd Gwener y Groglith 1901 gyda llwyth o gymysg nwyddau o Lerwpwl yn rhwym am Wellington a Dunedin, New Zealand. Mae yn gred ymysg y morwyr mai diwrnod anlwcus i gychyn yw dydd Gwener bob amser. Roedd y cadben ar ddau fate yn ifanc a di brofiad, ac maen ddiau mai y diffyg profiad fu yn rheswm ir llong hon ddod ir lle  y daeth. Ar y cycheyn yr oeddynt ar y dechrau yn disgwyl ei chael oddiyno, ond ymhen yr wythnos daeth awel or man a buan iawn y darfu ir hwylbrenni ei hagor, ac ni welwyd y fath gyflawnder o nwyddau ag a oedd ar hyd y creigiau y bore hwnnw, digon o ganwyllau, matches, llestri o bob math, digonedd o whiskey a stout. Chollodd neb moi fywyd gydar drylliad yma.

Maen debyg mai gydar Newry, llongau Porth Oer, y Luther ar Cyprian y bu y golled fwyaf mewn bywydau. Gan mai agerlongau sydd yn ymlwybror moroedd y dyddiau hyn, hyn sydd i gyfri am anamlder y llongddrylliadau, pryd yr oedd yr hen longau hwyliau yn fwy tueddol i gael eu dal mewn cilfachau.

Maer Bae hwn yn fynwent y mr.

Hanes prudd am ddyddiaur llongau hwyliau ddaw o Fae Caernarfon. Priodol iawn y gellid ei alw yn fynwent y mor, gan mor niferus y llongau ar bywydau a gladdwyd dan ei donnau.

Prin gofir bod ei safle yn gwbl agored i holl ruthriadau ystornydd or Iwerydd ar drafinidiaeth forwrol oedd rhwng Mor y Gwyddel ar holl fyd, ni ellid na ddeuai dinistr mawr ar longaur cyfnod hwnnw llongau llawer llai nar rhai yr ydym ni yn gynefin a hwy heddiw.

Er lleihau ei beryglon yn y nos fe adeiladwyd goleudy mewn lleoeodd manteisiol, ac angorwyd goleulong yng nghanol y bae i luchio eu goleuni llachar a rhybbuddiol ar y tonnau bygythiol. Diau yr arbedwyd llongau a bywydau lawer trwy ei fflachiadau.

Yr oedd tri bywydfad hefyd mewn gorsafoedd hwylus ac agos i estyn cymorth i longau a fyddai yn galw amdanynt. Ceir cronicl o ddewrder mawr ynglyn ah gwaith achubol. Er popeth a wnaethpwyd erys yr hanes yn un trist iawn.

Llong Cenhadwr.

Yn un oi lyfrau edrydd Hudson Taylor y Cenhadwr hanes ei daith mewn sgwner fechan o Lerpwl i China. Pan oeddynt rhwng Caergybi ac Enlli, disgynndd storm enbyd o orllewinwynt ar y llong gan ei churo i Fae Caernarfon. Pan oedd y llong bron ar daro creigiau pentir Mon, newidiodd y gwynt ei gyfeiriad, ac arbedwyd y llong rhag trychineb a allasai fod yn alaethus iawn.

Ni bur llongau a enwir yn y restr isod mor fodus. Yn 1817 dryllwyd llong ger Porthdinllaen a bur holl ddwylo foddi. Yn 1820, Awst 5ed suddodd cwch fferi Caernarfon a chollwyd 24 o fywydau. Yn 1830 collwyd llong emigrant a oedd yn rhwym ir America gyda phedwar cant o deithwyr. Suddodd ger Ogof Newry, Llyn a chollodd nifer eu bywydau. Enwr llong oedd Newry. Awgryma mair trychineb a roes enw ir ogof.

Yn 1832 ger creigiau Morfa Trwyn Glas, Llyn drylliwyd y llong Rossey of Ireland. Achubwyd y dwylo oll.

Llwyth o foch.

Yn 1833 ar daith o Borthdinllaen i Lerpwl gyda llwyth o foch, suddodd y slwp sea Hawk ger Aberffraw. Achubwyd y dwylo.

Yn yr un flwyddyn suddodd y sgwner Sceptre ym Mae Caernarfon. Collwyd pump o fywydau.

Yn 1843, Ionawr 7fed, ar ei thaith o Borthdinllaen i Lerpwl gyda llwyth o foch drylliwyd yr agerlong Monk ar far Caernarfon. Yr un flwyddyn, ger Pistyll drylliwyd llong or enw Sappho ac ar yr un dydd curwyd deuddeg o longau ir traeth ym Mhorthdinllaen.

Yn 1844 suddodd y barque Scotland ym Mae Caernarfon, hefyd y slwp Prosperity ar brigantine Lady Raffles a barque arall or enw Bob ar llong Oakland ym Mae Caernarfon.

Boddi pawb.

Yn 1846 collwyd brigantine berthynol i Glasgow ym Mhorthdinllaen, a bur holl ddwylo foddi. Yr un flwyddyn collwyd hefyd brigantine or enw Alsborough ym Mae Caernarfon.

Yn 1847 ym Mae Caernarfon collwyd y frigantine Leori y sgwner Cambrian Maid a llong arall or enw John o Gaunt ar barque Robert Bedford a bu foddi 39 o bersonnau.

Yn 1848 ar far Caernarfon collwyd pilot cutter a bur holl ddwylo foddi.

Yn 1849 bur llong William Turner golli ym Mae Caernarfon pan gollwyd yr holl ddwylo a sgwner or enw Mermaid yn swnt Enlli. Dwg enw swnt Enlli atgof imi am temtia i ddyfynnu a ganlyn or Udgron Rhyddid am Rhagfyr 12 1888.

Unig Fab.

Y mae gennyf heddiw y gorchwyl galarus o gyhoeddi marwolaeth un or bechgyn ieuanc mwyaf addawol sef R. O. Griffith unig fab Mr a Mrs Richard Griffith, Croeshigol Terrace, Trefor.

Morwr oedd Mr R. O. Griffith a phan oedd ar ei fordaith o Plymouth goddiweddwyd y llestr ag awel gref, nes cario y rhan fwyaf or hwyliau ymaith, yn ogystal a phob peth oedd ar ei bwrdd, a chan fod y bulwark wedi cael ei ddryllio, ar llong yn hanner llawn o ddwfr (oddeutu saith troedfedd) nid oedd gan y trueiniad ddim iw cysgodi rhag y tonnau ffrothwyllt oedd yn golchi drosti, a phan oedd yn y cyflwr hwn collwyd ef ar capten dros y bwrdd ir mor.

Llwyddodd yr olaf i ddal ei afael mewn rhaff a chael ei hunan i fewn drachefn, ond methodd ef. Ar cwbwl welwyd oedd ei gap ar y wyneb y don. Digwyddodd hyn y 3ydd o Ragfyr 1888 pan ydoedd y llong oddeutu dwy filltir o Ynys Enlli. Yr oedd yn ddeunaw oed.

1850 drylliwyd ar far Caernarfon y ddwy farque Aurora a Tartar a chollwyd ei dwylo i gyd. Yr un flwyddyn ger Porthoer suddodd slwp or enw Eifion.

Yn 1851 drylliwyd tair brigantine ym Mae Caernarfon sef Onward, Franconia a Juno yng nghyd a llong o wlad Groeg.

Yn 1852 collwyd y frigantine Athenia ar far Caernarfon ar sgwner Silah ym Mhorthdinllaen.

Yn 1854 collwyd yr agerlong Olunda ger Caergybi yn 1855 drylliwyd llong or enw Barthenor ym Mae Caernarfon.

Yn 1856 y llong William Carey mewn distres ym Mae Caernarfon llong a adeiladwyd ym Mhwllheli yn 1849 ac a gludai 656 o dunelli. Yn 1857 suddodd y barque Sally ym Mae Caernarfon pryd y collwyd 15 o fywydau.

Fflat Huw Puw a storm y Royal Charter.

Yn 1858 tu allan i Fae Caernarfon drylliwyd yr Ann fflat Huw Puw, ger Ynys St Tudwals adeiladwyd hi yn Frodsham yn 1795.

Yn 1859 Hydref 26ain dyddiad awel y Royal Charter. Yn yr ystorom hon drylliwyd un ar ddeg o longau ar lannau Llyn llong o Sbaen ym Mhorth Colmon, sgwner ym Mhorth Felin, naw o longau ym Mhorth Oer, a cholllodd dwylo saith ohonynt eu bywydau.

Yn 1863 drylliwyd y sgwner Bardsey ym Mhorthdinllaen. Yn y flwyddyn hon y cyflwynwyd i Robert Rees penllel, fedal bres yr RNLI am achub 23 o fywydau rhag boddi mewn llongddrylliadau.

Yn 1866 (Rhagfyr 6) collwyd y sgwner Henry a Catherine ym Mhorth Neigwl. Achubwyd un or dwylo or enw Dafydd Williams, Penrhos. Tuar un adeg ym Mhorthdinllaen collwyd y brigantine Columbia.

Daw lleiahad yn y llongddrylliadau y blynyddoedd nesaf. Oherwydd cynnydd yr agerlongau, a chilio or llongau hwylio lleiaf or mordeithiau pell.

Mewn blwyddyn ddiweddarach bu trychineb mawr ym Mhorthdinllaen pan ddrylliwyd y Cyprian. Byddai son didaw pan oeddwn yn hogyn amdani. Ceid hanesion anhygoel am yr olwg oedd ar y traeth pan olchwyd ei llwyth ir lan.

Y Lady Hinks ar bywydfad.

Yn 1882 drylliwyd y barque Lady Hinks ger Trefor. Pan oeddwn yn hogyn yr oedd ei henw yn wybyddus i bob plentyn yn ardaloedd glannaur mor ym mhlwyf Llanaelhaiarn a Chlynnog, oherwydd yn bennaf a ddigwyddodd i fywydfad Trefor wrth geisio ei achub ei dwylo.

Y bore oedd hi pan welwyd llong yn y bae, ar ol noson ystormus enbyd o wynt or gogledd orllewin. Yr oedd yn amlwg ei bod allan o lywodreath y capten. Ei hwyliau wedi eu cario ymaith gan y gwynt ai llyw heb un bwrpas iddo gan gynddaredd y tonnau. Yr oedd yn nesau yn gyflym o flaen y tonnau tua chreigiau Clogwyn Morfa (Trywn Tal ar hen fapiau) pan clywyd ergyd yn galw ar ddwylor bywydfad. Rhuthrodd pawb or pentref yn wyr a gwragedd a phlant tuar traeth. A chynifer ac oedd wedi cyrraedd y chwarel, dychwelasant yn ol i chwyddor dorf, oedd ar y cei, ac mewn safleodd agos i weled y bywydfad yn myned ar ei neges ddyngarol.

Nid oedd amser i golli; yr oedd y llong bron cyrraedd ei dinistr. Codwyd ei hwyliau coch gydai fod yn glir ai gar.

Troi.

A phawb yn dal ei anadl ymaith ag ef i ganol y tonnau trochforiog a ruthrai heibio blaen y cei. Nid cynt nad oedd ei flaen yn y trochion nad oedd wedi ei ddymchwelyd ai wyneb isaf ai hwylbrennau yn ei atal i ddod yn ol ar ei gel.

Daliodd rhai eu gafael yn y bad, a daethant i dir yn ddiog. Golchwyd y gweddill gan y tonnau ir lan, ac achubwyd y cwbwl. A holl sylw y cannoedd edrychwyr  ar y bywydfad yn y cyfamser yr oedd y llongwyr y llong oedd mewn perygl wedi llwyddo i ollwng cwch ir tonnau au cael eu hunain ynddo, bymtheng ohonynt ai lanio yn wyrthiol ar raean y traeth wth aber afon y Morfa.

Yno y bu.

Trawodd y llong ar y creigiau gan ymguro yn ei herbyn nes daeth llanw iw symud ai gadael ar y traeth rhwng y Clogwyn ar cei. Symudodd yr ail lanw hi drachefn heibior cei i gysgod gwell. Ac yno y gorweddodd nes ei thorri fyny gan garpentwr o Aberdesach ai prynodd gan gwmni yswiriant.

Daeth elw nid bychan i ffermwyr yr ardal trwy y drylliad. Nid oedd adwy yn y fro nad oedd rhannau or Lady Hinks ar ei thraws ymhen blynyddoedd ar ol y digwyddiad.

*********

Erthygl Megan Mai, Abersoch ar Longddrylliadau

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com