"Rhuol"

Porth y Rhiw

Lleolir Rhuol ar ochr orllewinol o Fae Porth Neigwl yng nghysgod mynydd dir y Rhiw. Blynyddoedd maith yn ol adwaenid y lle fel Porth y Rhiw ac yr oedd yn y cyfnod a fu yn rhan bwysig or pentref ac yn le llawn prysurdeb. Adeiladwyd llongau yma ac er fod cofnod am bump ohonynt maen sicr i lawer mwy gael eu hadeiladu yma cyn y dechreuwyd ar gofrestru llongau yn 1776. Oddyma allforiwyd cynyrch ffermydd yr ardal ir farchnad yn Mhwllheli, Lerpwl a thu hwnt. Mewn foriwyd cynyrch megis glo a calch yn ogystal ac anghenion eraill yr ardalwyr. Roedd yma odyn a fun tanio hyd ddechraur ugeinfed ganrif ac roedd tair melin yn y cyffiniau agos, un ohonynt ychydig ffordd i fynyr allt bron dafliad carreg or traeth, ac maen  eithaf amlwg felly y byddid yn mewnforio yd ir hen felin gael malu. Mae son hefyd fod llong fach yn cysylltur ardal a phentrefi bychan Sir Feirionydd ar draws y bae, ffordd llawer haws o deithio pan nad oedd ffyrdd adddas ar gael yng ngefn gwlad Cymru yn y 18fed ganrif ar 19eg ganrif.

Maen debyg fod tafarn Tyn Borth yn elwa ar brysurdeb y cyfnod a gellir dychmygu sut y bu yno. Llongwyr yn eistedd o gwmpas y bwrdd, coelcerth o dan eithin yn clecian yn yr hen simdde fawr, pob un ai stori iw adrodd ei gan iw ganu, y cwrrwn llifo, pibelli clai yn tanio a sbort a miri a gollyngdod o flinder a chaledi bywyd ar fwrdd y llong am un noson. A phryd o gaws a bara ffres i ddiweddur noswaith hwyliog honno. Ond mi oedd yna ochr ddu ir Rhuol hefyd, dim yr un croeso oedd gan bawb dan sylw ir morwyr, arferid defnyddior lle gan ddryllwyr a oleuai ffagod eithin er drysur llongau au denu ar y creigiau, ac yna ysbeilior llong ac unrhyw gyrff ddeuai ir lan, neu os y doi llongwyr ir lan yn ddiogel, buan iawn y daethon i wybod mai nid lloches glud mor Rhuol. Yn 1742 bu i ddau forwr gael ei lladd gan ddau or ardalwyr a oedd ar berwyl dryllio, ar oll a gafodd y dryllwyr am eu gweithred mileinig oedd planced ac ychydig o gyllell a ffyrc. Ganrif neu fwy yng nghynt aeth y dryllwyr ar long o Ffrainc, a oedd wedi angori yn y bae a lladd pawb arni gan gynnwys boneddigesau bach ifanc, er mwyn ysbeilio eu gemau au tlysau. Gwnaed hyn mewn ffordd erchyll a mileinig torrwyd ei bysedd i ffwrdd i gael eu modrwyau, wedi gwneud hyn lluchiwyd y cyrff yn ddiystyriol dros yr ochr ir eigion i fod yn ddim mwy na bwyd ir pysgod.

Rhai eraill oedd yn ymwelwyr eithaf cyson ir Rhuol oedd y smyglwyr. Fe ddoi rhain ai nwyddau ar gefn nos y brandi, gwin, les, halen, te a gin. Yn 1824 bu smyglwyr yn Rhuol am ddyrnodie yn dadlwytho, a chwynai Sgweiar Nahoron, Richard Edwards, i swyddogion y tollau mai gwastraff amser oedd cael eu cutter ym Mhwllheli, pe bai hi allan yn St Tudwals Roads y byddain llawer haws dal y smyglwyr. Ar union eiriau ddefnyddiodd oedd Having the cutter at Pwllheli is a waste of time. She might as well be stationed at Charing Cross! Mae na son fod twnel or traeth i fyny i seleri Plas yn Rhiw, ac eraill yn son ei fod yn mynd cyn belled a Thyn Graig, ble roedd tafarn arall, rhamant y smyglwyr yn saff !!!!

 

   

Pan beidiodd y llongau a dod ir Rhuol, gyda dyfodiad gwell ffyrdd, aeth Rhuol yn ei ol i fod yn borth bach pysgota. Oddyma air ardalwyr allan i bysgota penwaig ac i gwella a gosod cefnen a cheir disgrifaid da o hynny gan Daniel Rowlands yn ei atgofion. Distewodd Tyn Borth a gorfodwyd y teulu olaf i adael eu cartref yno, ar ol ir mor dorri drwyddo yn fuan yn yr ugeinfed ganrif. Bellach maen adfail tawel sydd yn gartref i gewyll y dories sydd yn sefyll oi flaen, yr unig gychod sydd bellach yn pysgota or Rhuol.

*********

Atgofion dau o drigolion Rhiw am bysgota o Rhuol.

Daniel Rowlands       Rowland Williams

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com