gan

Wena Alun

Dros fisoedd yr haf 2004 bu Wena o BBC Cymru yn gweithio ym Mhlas yn Rhiw. Yma maen son am ychydig o hanes diweddar y Plas.

~~~~~~~

Breuddwyd tair chwaer sydd yn gyfrifol am adael Plas yn Rhiw a nifer o dyddynod yng nghyffuniau Rhiw ir Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Roedd Lorna, Honora ac Eileen Keating eisiau cadwn fyw math o fywyd daethant ar ei draws flynyddoedd ynghynt pan byddan nhw yn dod ar ei gwyliau fel plant i Pen yr Ogof, Rhiw. Nes ymlaen fe fur teulu yn rhentu tai eraill yn yr ardal nes ir dair ddod at ei gilydd yn 1947 i brynu Plas yn Rhiw. Y bwriad gwreiddiol oedd achub y goedlan hynafol oedd yn cael ei werthu hefor ty, ond ar ol darganfod ei bod yn bosib i adnewyddur adeilad penderfynodd y dair fwrw mlaen hefo hyn.

Roedd gwaith mawr ar y ty, ac mae llun o rai or gweithwyr fun gyfrifol am y gwaith iw weld ar wefan Rhiw.com. Ar y dechrau roedd y chwiorydd yn aros yn y pentref ac yn ymweld ar ty i weld sut oedd y gwaith yn mynd yn ei flaen ond ar ol i un ohonyn nhw fethur bws un noson , a methu gwthio ei mam yn ei chadair olwyn nol i fynyr allt, fe benderfyno nhw symud i fewn i ganol y gwaith, er gwaethar ffaith fod dim lloriau yn rhai or stafelloedd a bod rhaid cerdded y planc i fynd o gwmpas y ty.  

"Wena"

I ddechrau dim ond Eileen yr hynaf a Lorna ai mam oedd yn byw yn y ty, ond ar ol iddi roi gorau i weithio daeth Honora i fyw yn Rhiw hefyd.

Roedd y dair yn adnabyddus yn yr ardal, efallai y busasai rhai wedi ei galwn fysneslyd, eraill yn meddwl eu bod ychydig yn eccentric.

Prif ddiddordeb y dair oedd yr amgylchedd ac mi fyddan nhw yn ymgyrchu yn frwd yn erbyn unrhyw beth yr oedden nhw yn feddwl fyddan amharu ar y lle gan gynnwys lein ddillad un cymydog anffodus yn Talafon. Gofynwyd iddo fo dynnur lein i lawr am eu bod yn amharu ar yr olygfa ai gosod o olwg y ffordd!

Roeddan nhw yn aelodau selog o eglwys Ael y Rhiw ac yn cefnogi busnesi lleol. Yn archebu bwyd a nwyddau o siop Talafon stores yn Abersoch  oedd wedyn  yn danfon y nwyddau draw ir ty bob dydd Gwener.

Er gwaethar ambell ffrae hefo cymdogion roedd y dair yn medru bod yn garedig iawn. Amser y Nadolig fe fyddan nhw yn mynd o gwmpas gyda anrhegion ir teuluoedd lleol. Cynnyrch or ardd yn Plas yn Rhiw, neu jam loganberries, a wafers pinc ir plant.

Mae pobl leol yn cofio mynd i Plas yn Rhiw a gweld andros o lanast ymhobman. Papurau wedi cael ei pentyru ar y bwrdd ar dair yn siarad ar draws ei gilydd.

Roedd cael y teulun byw yn lleol yn medru bod o fantais hefyd byddai nifer yn gofyn am eirda wrth fynd am swyddi neu ir coleg, ac roedd yn dipyn o coup ir WI lleol gael Honora Keating OBE yn aelod!

Dros yr haf 2004 roedd yn bleser dysgu am y teulu yma ac am ei rhodd rhyfeddol ir Ymddiriedolaeth wrth i mi gymeryd rhan mewn cynllun ymlyniadau allannol syn cael ei redeg gan y BBC o Lundain.

Bwriad yr ymlyniad oedd i mi fynd am sgiliau fel newyddiadurwraig allan ir gymuned ac i fynd a phrofiadau a chysylltiadau yn ol im gwaith hefor BBC ym Mangor ar ddiwedd y cyfnod.

Wrth fod y chwiorydd wedi byw yn eitha diweddar - bu farw y diwethaf , Lorna,  yn 1981 -  roedd nifer o drigolion lleol yn cofior chwiroydd ac yn fodlon rhannu eu hatgofion.

Arferai Robin Thomas weithio ir teulu. Maen cofio fod yr ardd yn dipyn mwy gwyllt nag y mae hi heddiw, a bod y tymheredd yn ddipyn fwy tynner nag y mae hi ger ei gartref ar Fynydd Rhiw. Caniata hyn ir chwiorydd fwynhau ei hobi o gasglu planhigion anarferol , ac mae nifer or rhain iw gweld yn yr ardd hyd heddiw.

Maer Ymddiriedolaeth hefyd yn ymfalchio yn y  faith eu bod yn rhedeg y lle fel y byddair chwiorydd wedi ddymuno. Er fel y dywedodd un aelod or staff wrtha fi maen dipyn taclusach yna heddiw nag yr oedd hi yn amser y chwiorydd. Roedd eu tueddiad i gasglu wedi mynd dros ben llestri erbyn y diwedd a bu misoedd o lanhau a sortio cyn ir cyhoedd gael mynd i fewn ir ty.

 

Will_Dalar.jpg (145664 bytes) keatings.jpg (136776 bytes) pen_yr_ogof.jpg (75585 bytes)

"Rhai o luniau Rhiw.com a gafodd eu harddangos"

Fel rhan or ymlyniad cefais gyfle i roi arddangosfa at ei gilydd yn trafod hanes y Plas a diolch i Rhiw.com am fenthyg rhai or lluniau - ac mae hwnw iw weld yn un o hen adeiladaur Plas dros dro. Tydi hyn ddim ond rhan o hanes y Plas, ac mae mwy o hanes yn parhau i gael ei greu wrth gwrs. Ceidwad y Plas ar hyn o bryd ydi Mary Thomas fel un sydd wedi cael ei geni ai magu yn Rhiw  mae hi mewn lle unigryw yn  cofior Plas oi phlentyndod ac mae ei mam Gladys Thomas yn gyfoeth o atgofion am y cyfnod pan oedd y Plas yn dy preifat.

 

~~~~~~~~~~~

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com