Yr Eifl

gyda

Aled Williams

Yr Eifl

Mae tri mynydd yn yr Eifl, mewn gwirionedd, sef Garn Fr, Garn Ganol (yr uchaf) a Threr Ceiri.  Yr Eifl y gelwir y Garn Ganol yn lleol sydd tua 1850 troedfedd o uchder, ac fel  Mynydd y Gwaith yr adwaenir y Garn Fr. Lluosog o gafl yw tarddiad yr enw.

Maer Eifl yn garreg gongl i dri o ardaloedd, sef Llyn ir De-Orllewin, Eifionnydd ir De-Ddwyrain ac Arfon ir Gogledd-Ddwyrain. Mae ei hwyneb yn Llyn ai chefn yn Arfon, felly, o gyfeiriad Llithfaen, yn Llyn maer daith iw chopa! Yn debyg ir Eryri ar Carneddau, ar raddfa llai efallai, rhaid wrth esgidiau cerdded da a dillad addas ar gyfer tymheredd is ac, efallai, gwynt ar y copa.

 

Sut i gyrraedd y llwybr

 

Mae modd ymuno ar prif lwybr ir copa o gyfeiriad maes parcio Nant Gwyrtheyrn ac maen amlwg y dyddiau yma mai dynar dewis poblogaidd. Nid felly oedd hi, a dilynnaf fy hen lwybr arferol y tro yma. Or groesffordd yng nghanol pentref Llithfaen, dilyn y ffordd ir dwyrain am Gaernafon am tua 100 llath. Troi ir chwith i fynyr allt gyferbyn ar Capel M.C. a dilyn y ln a mynd drwy (a chau) giat y mynydd ger Gorslwyd. Gellir parcio car ar ochr y trac heb amharu ar neb ychydig pellach nar ty neu rownd y gongl yn uwch ger Bryn Ffynnon.

Pan oeddwn in blentyn byddai arwydd yn waelod y ln yn y pentref yn dweud To the Rivals a denai hwnnw aml i gerbyd crwydrol yn yr haf a chawswn rhyw geiniog neu ddwy am agor y git iddynt. Pan ddaeth ymwybyddiaeth y 60au, diflannodd yr arwydd dwl a daeth cerdded o gyfeiriad y Nant yn fwy poblogaidd. Yn wir, maer tyfiant wedi tagu y rhan gyntaf or hen lwybr o Gorslwyd erbyn hyn.

 

Paham y llwybr yma?

 

Dewisaf fynd o gyfeiriad Gorslwyd achos yno cefais fy magu a Mynydd yr  Eifl oedd ein gardd gefn an cynefin, megis. Efallai mai Tan Rardd ddylai enw Gorslwyd fod hefyd! Wrth oedi ger giat y mynydd,  gwelir yr Eifl yn ei hurddas yn gefndir cyfarwydd iawn i mi gydai dwy glust i fyny, yn gwisgo patrwm cerrig y ddraig ar ei bron. Maen edrych draw dros diroedd Llyn fel hen frenhines. Mae golygfa ac arogl blodaur grug ar eithin ar fawnog yn gallu bod yn hudolus yn ystod misoedd Awst a Medi.  Ir dde or mynydd gwelir Creigiau Cribyn a Mynydd Carnguwch dros Bwlch Swngwn gyda ffedoged y gawres ar ei phen. Ym Mwlch Swngwn maer ffordd fawr ar ei man uchaf yn Llyn. Yn is na Creigiau Cribyn, mae cae mawr (Cae Cribyn) gafodd ei adfer or mynydd yn sgil gweithgareddaun dilyn yr ail Ryfel Byd. Yn y pant mae cronfa ddwr bychan fyddai unwaith yn cyflenwi Llithfaen, Pistyll a rhan o Nefyn. Dyma darddiad afon fach or enw Carfen a oedd yn derfyn rhwng plwyfi Pistyll a Chaernguwch. Yn y gors fawnog yma ceir planhigion diddorol megis Cotwm y Gors a Llusgrug.. Treuliais oriau ers talwm yn rhyfeddu at un planhigyn yno ddaliai bryfaid au bwyta!

 

Amser i gyrraedd y Copa

 

Pan yn llafnau, gallai fy ngyfaill a minnau fynd o Gorslwyd ir copa mewn ugain munud a dod i lawr mewn deg. Tri chwarter awr i fyny fyddain  amser call erbyn hyn!

 

Y daith i fyny

 

Rhaid peidio dechrau dilyn y trac cerbydau sydd yn arwain ir cyfeiriad rhwng Yr Eifl a Chreigiau Cribyn i Drer Ceiri! Gwelir y trac hwnnw ar lun Creigiau Cribyn.

Yn hytrach o gongl y trac, fel mae  llun Yr Eifl yn dangos, gellir gweld olion y llwybr defaid yn mynd ar hyd-traws ir Gogledd-gogledd-ddwyrain tuag at odraur mynydd.

 I fynyr ysgwydd foel yma felly am tua chwarter milltir. Roedd mawn yma yn yr hen oes a defnyddiwyd hwnnw gan hen drigolion y bythynod cyn dyfodiad y chwareli.

Pan ddaeth ithfaen yn bwysig, teithiai gweithwyr hyd y llwybr hwn at Waith cerrig yr Eifl (llun).

Cyn dechrau dringor mynydd go iawn, cerddair gweithwyr ar hyd llwybr arall  ir chwith dros yr ysgwydd, heibio i ffynnon ddaw allan or godrau Ffynnon Oer. Maer dwr yn oer yno bob amser hefyd. Ir cyfeiriad yma mae corlan fechan (fel yr ymddengys) mewn pant a elwid yn Gorffwys Ennyd lle iddynt ymochel.

Yn l at ein llwybr ni! Yn y man yma gellir edrych yn l a gweld asgwrn cefn Llyn yn ymestyn tua Enlli a Mynydd y Rhiw wedi ymddangos heibior Garn. Ymddengys bwa bae Ceredigion ir De dros Graig yr Imbill yn ogystal a bae Pothdinllaen a Nefyn a thraethau Gogleddol Llyn ir Gorllewin. Gwelir hefyd Fynydd Caer Defaid uwchlaw chwarel y Nant  gydar ln ir Nant wrth ei odrau ac olion Llyn Bwlch i gyfeiriad Ciliau uwchlaw Carreg y Llam.

Carreg y Llam ai gwyneb llym

Ai thraed yn y dwr yn malio dim.

 

            Daw y cerdded yn galetach rwan ac ymhen ychydig, bydd yr olygfa uchod yn ymddangos yn is ond yn fwy eang. Ar y dde maer Ddraig ac wrth ei thraed mae olion cloddio lle bu cronfa ddwr rhyw ddydd - tegan o beth, meddai fy nhad. Ffynnon y Ddraig ydy honno. Ymhellach ir dde ymddengys Clogwyn Nansi bryncyn bach carregog ydyw mewn gwirionedd. Pan waiff Nansi, hithau, ddechrau suddo ir olygfa, datgela bethau newydd. Clogwyn Dannedd gyda chreigiau felly ar ei brig lle mae ffaeau llwynogod yn frith a Trer Ceiri fyd enwog. Daw Eifionnydd ac Eryri ir amlwg erbyn hyn. Ar odrau clogwyn dannedd mae ffynnon tan-ddaearol a glywir weithiau ar l glaw a elwir (wel elwid) yn Ffynnon Aur.

            Mwy o ymdrech eto ac nid ywr copan amlwg yn nesau! Ar un adeg mae Nansi, Cribyn, Caernguwch ar Imbill yn rhes unionsyth, bron.

 

Llawn gyfyd Llyn ac Eifion

Dir-lun hardd o dorlan hon

 

Am Graig yr Imbill y canai r hen Eben Fardd, nid yr Eifl. Doedd dim tafarn yn ddigon agos, debyg, ir Eifl haeddu sylw! Ond byddair Eifl yn ddefnyddiol i longwyr yr hen oes at ddiben gosod cwrs.

 

Y Copa

 

            Wrth ddringo ymhellach, daw mwy o fawn ir golwg a choed llus yn llechu wrth y cerrig ar grug ond mae llai o eithin yma. Or diwedd ymlwybrwn rhwng glustiaur Eifl ar carneddi cerrig o bopty cyn cyrraedd y Trig Station ar dwmpath y copa. Yma teimlir a chlywir awelon cryf yn aml a da wrth y dillad cynnes adeg hynny!  Ond ir sawl sydd mor lwcus i gyrraedd yma pam nad oes chwa o wynt, ni all beidio rhyfeddu at y diffyg swn. Peth anghyffredin dros ben y dyddiau yma. Yr Awyrlu Frenhinol or Dyffryn ym Mn yw unig beth all chwalu hyn. Ac eithro brefiad dafad, crawc bran dyddyn, trydar nefolaidd yr ehedydd neu eraill o adar mn y mynydd uchel nid oes twrw hun distawrwydd . . chwedl Ceiriog ac Eben.

 

Yr olygfa ar myfyrion

 

Y Dwyrain

            Yn y Dwyrain, dros Greigiaur Cwm daw Arfon ir golwg Gurn Ddu a Gurn Goch gyda gogoniant Eryri ar arfordir hyd at Far Caernarfon ar Fenai. Dyma ardal Rhys druan yn chwilio am Meinir ac eglwys Clynnog yn y pellter. Daw Eben Fardd eto ir cof! Hefyd gwelir Mn a Chaergybi. Ceir golwg manwl or cytiau gwyddelod ar ben Trer Ceiri. Ar ddiwrnod clir, gellir cael trem ar rhannau o Loegr, os y mynnir, ac Ynys Manaw. Gellid cael derbynniad rhagorol o Radio Caroline oddiyma yn y 60au! Sn am drawsglwyddo neges, byddai hen drigolion ardal Llithfaen yn canu utgorn ar ben yr Eifl i rybuddio pobl Arfon fod y Redcoats o amgylch yn hel hogiau i Fyddin Lloegr.

              Un diwrnod pan oedd fy nhad a minnau yn hel defaid o gyfeiriad Creigiaur Cwm ac yn ymlwybro tuag adref rhwng yr Eifl a Threr Ceiri, daethom ar draws rhywbeth hynod. Nid oedd tyfiant yno ar y pryd gan fod tn wedi bod yno ddechraur flwyddyn. Ar ran lefel o dir i fyny ychydig ar lethr yr Eifl uwchlaw Clogwyn Blew a Twmpath Bach, roedd cerrig gwastad wedi eu gosod yn batrwm hir-sgwar tua tair trodfedd wrth chwech tebyg i Crazy Paving. Gwnes lun ohono ar bapur ond aeth i abergofiant! Euthum yno droeon wedyn ar l blynyddoedd ond roedd y tyfiant wedi dychwelyd a chuddior patrwm a welais i ddim golwg ohono wedyn. Dyna fo i chi!

 

Y Gogledd

            Ar y llethr gogleddol, rhwng y Graig Ddu ar copa gwelir hen Waith Cerrig yr Eifl yn furiau trwchus a sciablins yn dyst ir llafur cynnar. Dros y Graig Ddu, gwelir Cwm Nant Gwyrtheyrn sydd mwy o fwrlwm unwaith yn rhagor, diolch am hynny. Rhyfedd meddwl fod pump o blant TanRardd, Rhiw wedi byw a gweithio yma yn eu tro yn nyddiau aur y chwareli, sef  Robin, Sin, Ben, Huw a Jack. Ganwyd rhai ou plant yno. Mae hanes Dewyrth Robin yn llyfr Eileen Webb This Valley was Ours. Nid does golwg or hen Gamfordd erbyn hyn. Ac mae coed pinwydd bondigrybwyll gan adael diffaethwch pan fydd arall yn eu medi. Ir dde or Nant saif y Gorllwyn fel caer ai thraed hithau yn y dwr a hen chwarel y Croft wedi rhwygo ei phen. Hefyd y Garn Fr Mynydd y Gwaith yn gwisgor un fantell fel Chwarel Trefor. Teithiair Pererinion rhwng y copaon yma ar eu taith i Enlli. Mae Mynydd y Gwaith erbyn hyn yn gyrru negeseuon pwysig drwy gyfrwng y Microwave Link sydd ar ei ysgwydd. Mae carreg y mynydd yma yn addas iawn ar gyfer llithro ar rew fel Curling Stones ac mae rhai yn dal yn cael gwaith yno drwy hynny. Dros Fynydd Caer Defaid ar ddiwrnod clir, gellir gweld tir Iwerddon. Yn wir, mae mynydd y Wiclo (Wicklow) yn debyg iawn o ran sip ir Eifl a gellir gweld y ddau fynydd fel efeilliaid ar un rhan or fordaith rhwng Caergybi a Dulyn.

           

Y De-ddwyrain

            Ir cyfeiriad yma, gellir gweld Eifionnydd bron i gyd a . . . Llangybi, os wyf fi fardd . . taw, Eben!! Gellir dilyn cwrs y Ln Goed ar ei hyd. Ceir arfordir Ceredigion ar ei hyd pan yn glir o drwyn Cilan i Preseli.

 

Y De-orllewin

            Ond i mi, y cyfeiriad gorau un ydywr De-orllewin lle gellir tremio dros Llyn a meddwl weithiau am gael dilyn yr asgwrn cefn ir pen draw. Ac wedyn,efallai dilyn llwybr yr haul ir Gorwel. O Ffynnon Aur i Ffynnon Fair fel petai tebyg ir hen Bererinion! Pwy fynnai olygfa well na hyn? Ar y llethr yma maer haul ar ei orau ar adar mwyaf swynol wel pan mae hin braf, felly!

 

Dychwelyd

Dilyn y lwybr yn l sydd yn naturiol, wrth gwrs. Byddaf in bersonnol yn hoffi dychwelyd or copa ar hyd y llethr De-Ddwyreiniol am gyfeiriad Trer Ceiri ac wedyn troi ir dde tros y gamfa hyd y gwastadedd rhwng Creigiau Cribyn a Clogwyn Gwyn (llun). I lawr wedyn hyd y trac cerbydau yn l.. Mewn mannau ar yr Eifl (a beryn ddirgel!!)  a phan y maen dymhorol, gellir cael digonnedd o lus a dyna fonws bach arall.

            Felly gall taith i ben yr Eifl fod yn gryfhad ir cyhyrau, yn gynhaliol ir corff ac maen sicr o fod yn falm ir enaid.

Aled

~~~~~~~~

Diolch yn fawr i Aled am y daith gerdded yma.

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com