Y Shanghai

gan

Meic Massarelli

Magwyd fi yn Morfa Nefyn. Pan roeddwn yn blentyn, lan mor oedd fy lle efor dynion cychod ar bad achub fel llawer o hogia fy oed, ac yn gweithio i Wil Bwtchar, Wil Ty Mawr, yn cario cig efo beic. Oedd pawb efo joban bach adeg hynnu i gael pres pocad.  Oedd yn rhaid penderfynnu pedwar ar ddeg oed beth oeddwn am wneud ar ol gadael ysgol.  Ces ddau gynnig, un gan Wil Bwtchar, yn gofyn i mi fod yn fwtchar ar llall oedd i fynd ir mor. Wnes i feddwl am hir am gynnig Wil Bwtchar a siarad efo fy rhieni.  Byddwn yn licio bod yn y shop ond un peth fedrwn i ddim neud oedd mynd i rhyw gwt mewn cae yn Morfa Nefyn, cae Wheldon oeddwn yn ei alw fo, a bwtchar oedd Wheldon, a lladd wyn bach amser cinio, efo Wil wrth gwrs, au hongian i fynnu au skinnio efor penelin a wedyn llichior perfa i gyd i rhyw dwll yn y cae a hwnnwn llawn o bryfaid glas yn drewi. Na, dim diolch.

Y mor oedd yr ail gynnig ac yno yr es. Dyna nin sgwennu i fynu am fforms i fynd i drenio i fynd ir mor. Ces atab a fy nerbyn i fynd ir National Sea Training School yn Sharpness, y Vindicatrix, llawer i un wedi bod yn fano, a dechrau yno 2 Ionawr 1961a bod yno am wyth wythnos. Oedd rhaid bod yn 15 i gael ein derbyn i fynd ir Vindicatrix felly roedd fy oed in iawn.  Mi es yno efo tren o Pwllheli, full kit bag.  Ar ol cyrraedd yna rhywsyt, dwn i ddim syt, hen long oedd hi fel mae pawb yn gwybod a camp yn ei yml.  Ar y llong oedd y training a cysgu mewn billets yn y camp.  Oedd hi reit galed yna weithiau ond bob bore full gear a marchio rownd y camp tua chewch y bore bedair gwaith cyn cael uwd fel mwd i frecwast ar gweddill or brecwast dim gwerth son amdano.  Dysgu bob dim yna ynglyn a llongau ar gwaith.  Oeddwn in gwybod dipyn golew gynt achos oedd gan Capten Jones o Drefor ddosbarth yn ysgol Central Pwllheli i ddysgu hogiaun barod i fynd ir mor.  Un da oedd o hefyd.  Dwin cofio amball oi eiriau. Un sydd yn dal i fod yn fy meddwl oedd yn deud o hyd, ychdi sydd yna i wneud y gwaith ar y deck, os na fedri di fedar neb.  Un da oedd Capten Jones.  Oedd rhaid neud bob dim yn iawn.

Ar ol gorffen training ar y Vinicatrix roedd rhaid mynd i Lerpwl yn syth cyn mynd adra, ir Shipping Federation i seinioi fewn a wedyn cael medical ac adra am leave. Roedd yn braf cael bod adra ar ol bod ar y Vindi, bwyd neis am change ond oedd mam yn gyrru amball i focs bwyd i mi hefyd pan oeddwn yn trainio.  Roeddwn i adra rhyw dair wythnos a mi doth y diwrnod.  Hywel Post Morfa Nefyn yn dod ifynnu efo telegram, negas i Meic fynd ir mor.  Oedd rhaid i mi fod yn y Shipping Federation erbyn deg yn bore ar yr 18  Ebrill 1961 pump diwrnod ar ol fy mhenblwydd yn 16.  Es i Lerpwl diwrnod yn gynt a B & B yn y Sailors Home.  Wel am agor llygad!  Dump go iawn, fel wr llawer un. 1/6 oedd bed & breakfast.  Hen jel merchaid oedd hwn dwin deall a felly roedd yn edrych.  Cuddiad pres a watch a pob dim rhag ofn iddynt cael eu dwyn. Brecwast yn y bora, black pudding wedi llosgi a lwmp o facon fath a craig.  Es ymlaen bore wedyn ir Shipping Federation a signio ar llong or enw Salmela, un o cwmni Salvesen o Leith.  Whaler oedd y cwmni yna  ond oedda nhw wedi dechra llonga general cargo.  Llonga newydd sbon a llonga neis.

Mi es ar y bws o Pierhead i Canada Dock ac ar fwrdd y llong.  Ew, oeddwn in gweld hin llong fawr.  Ar ol ffendio fy ffordd ir messroom, yna oedd y bosun.  Coblyn o ddyn mawr cru o Shetland a dwylo fel shefl.  Oeddwn i ddim yn ei ddeall yn siarad, fy Saesneg i ddigon drwg ond trio dallt hwnan siarad efo acen Scotch, oedd yn waeth byth. Oedd rhaid mynd i weld y chief officer i seinior articles. Contract efor cwmni oedd hwnnw, fod ar y llong.  Dynar chief officer yn dod Ir golwg.  Coblyn o ddyn mawr oedd hwnnw hefyd, yn llawn o gold braid a minnaun rhyw ditch bach yn ei ymyl o, tena, fatha hogyn bach ysgol, dim yn gwbod lle i fynd, ac ofn geni.  Ar ol cael hynnu drosodd, es i lawr yn ol ir decks efor llongwr yma a hwnnwn mynd a fi rownd y llong a mi ddwedodd bod na foi arall o Gymru ar y llong, a bod on siarad Cymraeg. JOS oedd o, Junior Ordinary Seaman, wedi bod ar y mor am rhyw flwyddyn cyn cael y job yma, Brian Roberts o Llangefni oedd o.  Roedd on dweud ar fy enaid i, ar ol bob dim.  Roedd on hen foi iawn, yn gwatiad ar fy ol i.  Basiwyd yr hogiau ar y llong am bod on hyn na fi ac yn dalach, a Scots oeddyn nhw wrth gwrs, oeddyn nhwn galw fon Big Taff a fi yn Wee Taff.  Gafo nill dau ranu caban roeddwn in falch o hynnu hefyd, i gael rhywyn Cymraeg efo fi.  Oedd na 66 o bobl i gyd ar y llong or capten i lawr ir deckboy a fi oedd un or deckboys a dau arall.  Cael duty list oedd y job wedyn.  Y drefn erioed oedd bod deckboys tripia cynta yn gweithio yn y messroom, cafeteria, enw neis.  Ein job ni oedd cadw bob dim yn lan a gosod byrdda a golchi llestri a rhoid y bwyd allan ir llongwrs. Oedd o mond ryn peth a rhedag caffi i ddeud y gwir.  On i ddim yn disgwl hyn chwaith achos mynd i weithio ar y deck roeddwn in gobeithio bod ond dyna fo, mae pob llongwr wedi bod trwydda fo.  Peggy oedd y teitl i rhywyn yn y job yna ond roeddwn in lwcus, oedd na dri deckboy, wedyn oedda nin gweithio bythefnos yn y cafeteria a mis ar deck a felly oeddan nin gwneud trwyr trip i gyd mewn rota.

Hwylio o Lerpwl y diwrnod wedyn ar trip oedd i fynd i Australia ac yn ol.  Oedd hynan cymeryd tri mis.  Wel roeddwn in edrych ymlaen, great.  Yr oeddwn nin stemio i lawr y Mersi, gwllwng y Pilot yn y Bar Light Vessel ac away a ni, Oeddwn i ar y deck am y mis cynta.  Cadw rhaffa oedd y job gynta, i gyd i lawr yn y lower fore peak au clymu nhw ar y racks ac wrth basio Holyhead, job wedyn oedd throw the dunnage over the wall oedd yr ordors.  Fin deall dim ond dilyn llongwrs erill. Oedd na tunelli o goed mawr ar y deck wedi bod yn neud fframia i gadwr cargo yn ei le ond dim angan hein dim mwy.  Coed mawr 3 x 2, 4 x 4, a pawb yn llichio nhw dros ochor ir mor.  Adeg hynnu nes i sylweddoli beth oedd broc mor.  Oeddan nin gwbod bod nhwn dwad oddiar llonga ond oni ddim yn meddwl na fel hyn oedd o chwaith.  Llichio nhw i gyd drosodd a wedyn oedd stormydd yn mynd a nhw ir lan a pobl yn hel nhw ar hyd y traeth yn Benllyn.  Ar ol bob storm oedd pawb yn lan mor yn hel coed. A rwan dwin llichio nhw drosodd fy hun.  Bydd pobl Benllyn wrth eu bodd efo hyn.

Buan iawn oeddan ni allan yn y mor agored, ar stop nesa fysar Suez Canal, ond, nes i rioed feddwl ar y daith y byswn yn mynd yn sal mor. O bobl, oeddwn yn sal. Am tua wythnos a hanner rhyw swel mawr ar bem y llong a hithaun rowlion araf drwyr dydd a nos a hefyd hogla paent fresh yn y llong am bod hin long newydd. Oeddwn i isio aros yn fy ngwely.  Oedd y bosun yn dwad ir cabin get out of it on deck.  Sal neu beidio oedd rhaid mynd i wneud y job. Ond oedd llawer i un yn deud na dyna oedd y peth gora i neud mynd allan ar y deck a gweithio. Ond wn i ddim fuaswn i wedi licio aros yn fy ngwely a dipyn bach o hiraeth geni adeg hynu hefyd. Oeddwn yn falch iawn weld tir ar ol mynd ochr isa Bay of Biscay.  Oeddwn in dechrau cael hiraeth am adra ond pan aeth y mor daweli ac aethom i cysgod tir, oeddwn in gwella wedyn.

Ar y daith o Lerpwl i Suez, oedd y llongwrs i gyd yn spleisio wire ropes yn barod i dadlwythor llong yn Australia. Gwneud eye splices ar y wire ropes. Maer heini tua modfadd a hannar i ddwy modfadd o dew a finnau efo nhwn dysgu spleisio weiran.  Buan iawn godis ir tric yna i fynu.

Aethon ni heibio Gibtaltar, i mewn ir Mediterranean ac entro Suez Canal.  Dwin cofio entror Canal achos dynis i lun pan oeddan ni yn mynd i mewn. Dwin meddwl bod y llun yna o gwmpas o hyd gen i.  Adeg hynnu oeddwn in digwydd bod ar ben y Monkey Island ar look-out a mi ges i lun reit dda.  Ar ol mynd i mewn ir Canal oedd rhaid disgwyl ar y cei am ein tyrn i fynd i fynnu a gwitiad am Beilot arall.  Oedd pawb yn son am y Gili-Gili man, mi welan ni hwnnw cyn hir.  Oeddwn i ddim yn dallt pwy oedd hwnw. Gofynais i Brian pwy ar y ddaear ywr Gili-Gili man? O, weli din munud, medda fo.  A dynar hen ddyn bach yman dwad efo cap a mackintosh mawr hir fel sain ganol geua ac oedd hin chwilboeth a hwn oedd y Gili-Gili man.  Oedd on gwenud tricia efo rhaffa ,wyau a rhyw dderyn bach ac yn gweiddi gili gili ar ol pob tric, pawb yn rhoi pres iddo, wedyn ffwrdd a fo am y llong nesa wedi gwirioni. Roedd o reit ddifir. Maen siwr oedd on dlawd iawn ac yn falch o bob dim. 

Dymar bum boats yn dwad alongside yr ochr arall ir llong, rheini oedd y cychod bach, tau deg ohonynt, yn gwerthu petha fel T shirts, siorts, capia haul a flipflops oedd na tua deg ohonyn nhw alongside. Pawb yn gweiddi am y gorau inni brynnu, ar ol taro bargan, a nin gollwng bwcad i lawr ochor y llong efor pres. Nhwn rhoi y goodies yn y bwcad a ninnan halio nhwn ol i fynn, tro cynta i mi brynnu rhywbeth i ffwrdd.  Ges i T shirt, cap haul, siorts a flip flops.  Welais i erioed flipflops o blaen a gweld pawb yn eu prynu, well i mi gael hefyd.  Ychydig o bres a dau bloc o Sunlight soap, y paced melyn yna, efo dau floc o Lifebuoy rhois am y cwbwl. Gyda llaw, rhodd bob wythnos oedd y sebon gan y cwmni, rations maen siwr, ag efo heini oeddan nin golchin dillad a sgwrior jins ar y deck. 

Roes i y flipflops ar fy nhraed yn syth yr un fath a pawb arall, heb ddim sana ac ymhen rhyw ddwy awr, oedd y traed yn diodda.  Bysadd wedi llosgi ar darn flipflop yn mynd rhwng y bus ar bawd wedi tyllu ir cig noeth, wedi mynd yn amrwd ar y deck efo gwres yr haul ar decks yn boeth achos decks heuar oeddan nhw ar haul yn eu llosgi.  Buan iawn es i yn ol i fy sana a sgidia.

Ond drwyr Suez Canal a ni.  Oeddan ni ddipyn o orian mynd trwadd.  Dwin cofio rhyw amball i betha. Oedd na gnebrwn gydar ochor a pawb yn carior bag ma a corff rhyw deulu a llwyth o bobol yn cerdded tu ol iddo ac yn gweiddi. Dwin cofio hefyd gweld bump neu chwech o longa.  Oedd na ddau or wlad yma mewn rhyw fath o pool ar angor, a ddwedodd yr hogia wrtha fi na skeleton crew sydd arnyn nhw.  Maer llongau yna ers y Suez War yn 1950s a methu mynd o na wedi cael eu bomio neu rhywbath. Oedd na un ne ddau rhyw hanner o dan dwr a wedi cael eu llusgo ir ochor or ffordd fel bod llongan medru mynd trwadd.  A chlywis i ddim byd am hynnu wedyn, pa bryd gafodd heini fynd o na, ond oedd y criw yn cael ei fflio yn ol ac ymlaen yn aml yn relievioi gilydd bob rhyw bedwar mis dwin dallt.

Wel ymlaen a ni ag oeddan ni trwadd ir Red Sea a wedyn ir Indian Ocean ag i lawr am Australia. Es i ddim yn sal mor wedyn ond pan oeddwn in sal, on in sal go iawn.

Melbourne, Australia oedd y porthladd cynta, ew, a minnaun edrych ymlaen, ew, fi yn Australia myn dian i. Australia here we come!  A cyn cyrraedd, rhyw ddau ddiwrnod oeddan nin dechra neud y derricks yn barod.  Creinia di heini, rigio heini, rigior jumbo. Y jumbo oedd y main derrick ir heavy lifts.  Oedd na waith rigio ar hwnw, dipyn o waith llusgo petha  yn ol ac ymalen ond oedd pawb yn dallt pob dim a finan dysgu a gwatiad bawb.  Dyma nin cyrraedd Melbourne, wel, on i ddim yn cweilio fod i yn Melbourne, Australia, mor bell o Gymru.  Ar ol docio, oedd pawb yn agor yr hatches.  Oeddwn yn dallt na gan y llong yma oedd yr hatches modern gynta erioed.  MacGregor Hatch Covers oeddan nhwn galw nhw.  Dim ond eu bachu ar y winch a halio nhwn gorad ac oeddan nhwn rowlio fel concertina i un pen yr hold. Wel am handi!  Dim fatha llonga welis i wedyn ymhellach ymlaen efo tair sheet o ganfas tew stiff a plancia o danyn nhw a wedges pren rownd yr hatch a heinin drwm ac yn anodd i handlio.

Diwrnod wedyn, gafo ni hanner diwrnod i fynd ir lan.  Mi aethon ni gyd ir lan am dro ag oeddwn in meddwl na mynd am dro a gweld llefydd gwahanol ond ges i siom.  Ar ol rhyw hanner awr o gerdded dyna pawb yn troi i mewn i rhyw dy tafarn.  Un or gloch yn pnawn oedd hyn ond on i wedi gwrthod mynd i fewn.  Fedrwn i ddim.  Hogyn bach 16 oeddwn i o Morfa Nefyn, erioed wedi bod yn ty tafarn.  Pasion nhw i gyd i fynd a wnes i aros allan, eista ar y steps, methu deall beth oddynt yn neud.  Oedd rhai yn dod allan weithia i weld syt oeddwn i a trio cael fi i fynd i fewn ond no way, es i ddim.  Ymhen rhyw bedwar awr mi doth nhw allan ac aethon ni gyd yn ol ir llong. Es i lan wedyn yn Australia efo rhywyn arall. Oedd hwnnw a fi yn licio mynd am dro i weld llefydd erill.

Ar ol mynd i fynnu y coast i Brisbane a Rockhampton, a Townsville, Wallaroo, oeddan nin mynd wedyn i Cairns ag o Cairns i ryw ynys bach yn y Pacific Ocean, doedd om llawer o oriau stemio, ryw ddiwrnod hwyrach, ynys bach or enw Nauru i nol phosphates a dwad a nhwn ol i Australia ag i Cairns.  Pan oeddan nin dwad yn ol, on in gweld llong alongside, Rubens oedd enw fo, duwcs medda fi, dwin siwr bod Stanleym mrawd ar hwnnw. Ar ol docio, mi es i drosodd a mi oedd Stanleym mrawd arno fo. Don i ddim wedi ei weld ers talwm. Oedd ei llong o homeward bound a finau outward bound.  Fydda nim yn hir rwan fysa ninaun hedion ol ond roedd reit neis ei weld o, don im wedi ei weld o ers talwm.

Ar ol dadlwytho rhan fwyaf or cargo yn Australia, roedd na fymryn ar ol i fynd I Philippines.  Oeddan nin mynd i fynu i Manila, wedyn llwytho yn y Philippines ac yn ol i Australia a llwytho a dod adra. Yn y Philippines oedan nin dadlwythor llong i gyd, pawb i lawr yn llnau yr holds, a hwylio bore wedyn am Japan!  Pawb methu deall be goblyn oeddan nin mynd am Japan! Doedd o ddim ar y list!  Australia oedd i fod, ag adra.  Anyway, os na Japan oedd i, Japan amdani. Reit neis, dim ots gyn i.

Cyrraedd Japan, i Osaka, oedd hyn gydar nos, tua pump or gloch yn docio.  Dyna fo, toedd dim yn digwydd noson hono.  Oeddan ni alongside. Aeth pawb am fwyd, ir cabins ac in gwlau. Deffro bore wedyn a mynd midships am frecwast. Gynta es allan or accommodation i ar y deck oedd pawb yno a cannodd o Japanese ar y llong, yn bob man, ar ben y funnel ar ben y mastia, dros yr ochr efo stages, hyd y decks i gyd, cannodd ohonnyn nhw.  Beth ar y ddaear sydd yn mynd ymlaen yma, medda finna, yn Gymraeg heb feddwl dim.  Oeddwn in meddwl bod na ryfal wedi dechra.  What was that, Wee Taff?, medda un or hogia wrthf i. Wel, whats going on here, medda fi.  I dont know medda fo but theres something fishy going on here  Dynar Bosun yn dwad ar hyd y deck yn wyllt ac yn dn, ei ddwylo i fynnyn yr  awyr ai wynab yn goch wedi gwilltio, yn gweiddi, Weve been shanghaid lads! The bastards have shanghaid us!  Ive got three wee bairns at home and were trapped on this ship! Dyna oedd ei eiria fo ag yn gweiddi oi go.  Doeddwn i ddim yn dallt ond wnes i holi un or hogia be oedd on feddwl.  Huh, medda fo, It means weve been signed on by an American company for a two year contract to run between Japan and the States and the Philippines and many other places as well, so well be on this ship for two years without going home.  Oh, good God, medda fina.  Wel, am siomedig, on i jest a crio a hiraeth mawr stret away, meddwl am adra dim yn mynd adra am ddwy flynadd, dwy flynadd!  A pawb yn sbio rownd y llong, beth oedd y Japanese man neud.  Oeddan nhw wedi newid lliwiar llong dros nos, wedi sgwennu United States Lines ar hyd ochr y llong y ddwy ochr or llong mewn gwyn, or bow ir stern, wedi newid lliwiar funnel, lliwiar mastia, yr housing, bob dim wedi newid a dyna ni, oeddym nin trapped.  Pawb yn teimlon isel iawn, llawer efo teulu adra ond dwy flynedd i ffwrdd, oeddyn ni gyd wrthi. Two years without seeing my bairns!  Fedra neb ddim neud dim am hyn achos adag hynu, y drefn oedd pan oedd pawb yn seinio ar llong, unrhyw long deep sea, y contract oedd seinio am dwy flynadd ond fel arfer, ar regular runs rhyw dri mis i bedwar oedd y voyage yn para.  Fydd hyn erioed yn digwydd tan tro yma ac yr oedd yn rhaid iddo ddigwydd i mi!  Hefyd, os nad oedd y llong yn cael llwyth i fynd adra ymhen y ddwy flynadd, maen rhaid ir cwmni fflio ni adra o unrhyw wlad yn y byd.  Ond mae dwy flynadd yn bell i ffwrdd.  Welodd rywyn y chief officer yn mynd ir messroom, papur yn ei law.  Aeth pawb yna ar ei ol, a dyna fo, mi oedd yn official, oedd o ar y noticeboard Chartered by the United States Lines of America.  Oedd pawb yn ddistaw ac yn deud dim.  Rhyw deimlad anifir iawn oedd hynu.  Es i a Brian o Sir Fn i lawr ir caban ac eistedd i lawr a sgwrsio am y peth. Dipyn bach o hiraeth am adra ond oedd rhaid derbyn, fedra ni neud dim byd arall.  Oedd y bosun a llawer un arall wedi mynd ir lan i foddir newydd drwg maen siwr.  Oedd y capten yn gweld dim bai arnyn nhw.  Mwya debyg, oedd on gwneud run peth efor mate a pawb arall.

Ychydig o ddyrnodia wedyn, oedd pawb yn dod atti hun yn aradeg, dechra derbyn y newyddion drwg, ond fydda nhwn dal i fod yn ddistaw, oedd o ddim yr un peth.  Y docars yn llwythor llong, dynion a merchaid yn gweithio yn yr holds dydd a nos, wedyn mynd o borthladd i borthladd dan nes oedd y llong yn llawn, llefydd fel Tokyo, Fujisawa, Kobe, Nagoya, Shimizu, Yokohama. Y porthladd dwytha oedd Yokohama, ac yna, y diwrnod cyn hwylio am America, gafon ni hannar diwrnod. Am dro i brynu radio, tap recorder, tapia a dipyn o records, rhywbeth i wrando.  Oedd gynon ni ddipyn o amsar rwan i fynd ar y mor.  Aeth pawb i fewn i ty tafarn, a fi, am y tro cynta dim problem fel Melbourne.  Ac yna yn Yokohama ges i fy diod meddwol cynta, dim llawar ond un botal ond y lleill yn cael spree go iawn. Beth oeddyn yn clywad yna oedd, pan aethon i mewn dynar dyn yn y bar yn gofyn, Are you John Limes?  Yes, medda ninna.  20 yen a bottle, 1000 yen yn gwneud punt adeg hynu a John Lime oeddan nhwn galw pobl o Prydain.  Llwyth o longwrs o America yn dwad yn llichioi dollars i bob man. Bwndeli tew o bres yn eu dwylo a sylwais, pan oeddyn nhwn prynnu diod bod rhaid iddi nhw dalu 3000 yen a bottle am yr un botal a roeddyn nin cal. Holais dyn y bar wedyn pam oedd hyna, ar rheswm oedd, oeddan nhwn casaur Americans am wllwng y bomb yn Hiroshima a bod nhwn dwad yna rwan yn flashior dollars mewn llwythi a ddwedodd ei bod am gael hynu fedra nhw ohonnyn nhw ag yn y diwedd cymeryd blynyddoedd medda nhw a mi fydda ni ar y blaen a nawn ni gicio nhw allan. Ond yr oedd yr Americans digon bodlon i dalu doedd dim ots ganddyn nhw achos oedd ganddyn nhw ddigon o bres, yn wahanol ir hen John Lime.

Oedd y diwrnod wedi dwad I adael Japan. Llong yn llawn mynd am America. Oedd hin batten down the hatches, clirior decks a hwylio, ben bora.  Portland oedd y stop gynta wedyn San Francisco, Los Angeles, San Diego, i lawr i ryw ddau lefydd yn Mexico, San Salvador wedyn drwy Panama i fynnur Gulf of Mexico i San Antonio, New Orleans, Huston, Corpus Christi a mynd i fynu wedyn i Jacksonville, Washington, Philadephia, New York, Boston wedyn i Canada, Montreal a Quebec a gweithion hunan yn ol wedyn i lawr drwyr Panama, i fynur ochor arall wedyn yn ol ar draws i Japan.  Dadlwytho yn Japan a wedyn oeddan nin mynd i Hong Kong ar Philippines. Dechrau llwytho yn ol wedyn Japan ag yn ol i America neud un peth wedyn  A felly buo hi am y trip, yn ol ac ymlaen.  Oedd yn dair wythnos bron o stemio or States i Japan.  Dyna adag on in falch wedi prynur radio. Oedd on rhywbeth i wrando arno fo, ag y tapia a cael dipyn bach o newyddion y byd. Oedd yn ddipyn o daith, drwy stormydd mawr, tywydd braf hefyd, ond oeddym nin cael dipyn o stormydd.

Mae na un trip dwin cofion iawn, roedd na storm fawr.  Oeddan nin mynd o Japan ar draws i America a dyna nin cael message ar y radio bod na typhoon reit ar ein track ni. Wel, oeddan ni rhy hwyr i droi nol.  Cwbl fedar y capten wneud oedd alto cwrs a trio mynd i rownd hi. Yr oedd i fod i gyrraedd ni ymhen ryw ddeuddeg awr.  Chafon ni ddim llawar o amsar ond mi oedd yna mewn chewch awr. Oeddan ni braidd yn rhy hwyr. Chafon ni ddim ein dal yn ei chanol hi ond mi gafon ni ein dal yn reit dda. Dwin cofion iawn mi falodd y portside lifeboat, mi falodd y portside superstructure, y gangways, y bulwarks i gyd wedi cael eu ripio ar y llong rel sai gyd wedi plygu.  Oeddan ni fel llong wedi cael ei bombio a cwbl fedra ni wneud oedd dim stemio ymlaen o gwbl, just cadwr llong head on ir mor ar capten yn arafu lawr yr injans fel mond ein bod yn medru cadw trwyn y llong ir tonnau, ac oedd na donnau mawr yn dwad oeddan nin sbio i fynnu arnun nhw, fel mynydd on blaena ni.  Dwn i ddim syd yr oeddyn ni wedi mynd allan o hynnu. Pan oeddyn nin mynd i fynnu un ton mawr lawr i trough y llall a ton wedyn yn dwad droston ni i gyd nes oedd on pwshior llong i lawr ir mor ac oeddan nin teimlor llong yn vibratio ei hun yn ol i fynnu a dwn i ddim syt oedd hin dod yn ol i fynnu achos os y bysai wedi torri yn ei hannar adeg hynnu, fuaswn ni wedi darfod. Fysa na ddim chance fynd ar lifeboat na dim byd adag hynnu. Fysa ni wedi darfod hi. Yr unig beth oedd yr hogian deud, Dont run for the lifeboat Wee Taff, go for the inflatable boat on the top of the poop deck.  Ella fysa na well chance ond fysa gyna ni ddim.

Wel, mi ddaethon ni drwyddo fo a pan naethom ni gyrraedd America, roedd y welders ar y llong torrir darna i gyd allan ohonni a rhoi darna newydd ai phaentio hi wedyn.

Ar ol rhyw wyth, naw mis, oedd rhaid i mi fynd am fy steering certificate, hyna oedd trainio i llywio  llong.  Oedd yn rhaid i mi neud beth bynnag deg awr o lywio ar ben fy hun ond cyn hynnu, oedd rhaid i mi neud rhyw pump awr wrth ochor rhywyn arall. Yn y deg awr ar ben fy hun, oedd y mate yn rhoi bob math o ordors i altro cwrs, mynd a fo yn ol ar y cwrs a bob math o betha felly, checkio fi efor compass, efor degrees, a bob dim, bob math o test felly ac ar ol deg awr drosodd, dyna ni, oeddwn wedi neud o ag oeddwn in promoted wedyn i JOS, Junior Ordinary Seaman.  Dipyn bach mwy o gyflog, dim llawar ond oedd on rwbath.

Oedd yna dipyn o hiraeth yn dwad weitha hefyd, yn syffedu braidd ar y voyage, mynd ir un un lle o hyd a wedi bod i ffwrdd am flwyddyn erbyn hyn.  Ond adag y stormydd, oedd pawb yn meddwl mwy am adra achos fedra ni neud dim byd arall mond eista a reidio nhw trwadd. Y drefn oedd adeg hynnu hefyd mewn bob storm oedd rhaid rhoi y dead lights i lawr ar bob portholes yn y cabin, cau y storm doors i gyd, achos oedd tywydd am fod mor ddrwg, fysa wedi malu llawer heb heini ac oedd y cabins i gyd aft ar wheelhouse lle roeddyn nin mynd ar y wheel, ar lookouts midships, hyno ydi canol y llong. Ag y messroom hefyd, ller oeddan nin cael y bwyd, y lle pwysica.  Oedd rhaid mynd trwyr propeller shafts tunnel oeddan nin alw fo.  Oedd hwnnwn gwylod y llong ac ar hyd rhyw dwnel bach, doedd o mond rhyw bedwar droedfadd sgwar a shaft fawr yn ei chanol hin troi hwnnw oedd yn mynd or injan i droi y propeller.  Ffordd yno oedd rhaid i ni fynd.  Oedd yn rhy beryg i fynd ar hyd y decks.  Mewn amball i rana hyd hwnnw, oedd yn rhaid i ni fynd ar ein pedwar i osgoi joints y shafts ne fysa ni hwyrach yn cael ein hitio efo hwnnw.  Ryw handrail bach yma ac acw i afal ynddo for rhag ofn i ni fynd yn ei erbyn o ond oedd rhywyn yn arfar. 

Yn gynharach ar y voyage, aethon ni dros yr Equator a y llongwrs i gyd yn gafal yn nill tri deckboys, ein tripia cynta, a stripion dillad i gyd a peintio ni gyd efo grease.  Oeddwn methu dallt be oedd yn mynd ymlaen, a wedi dychryn ond y drefn oedd hefyd, erioed oeddwn in dallt, pan mae rhywyn yn mynd dros yr Equator tro cynta un, oeddach chin cael eich dipio mewn tar, ond diolch i Dduw, oedd na dim tar ar y llong yma.  Oedd na dipyn o job cael hwnnw oddarna ni wedyn. 

Ar ol ryw ugian mis ar y voyage, oedd pawb yn disgwl newydd da.  Bod yn Japan rwan am ryw ddegfad gwaith a doedd ddim llawar i fynd. Pan oeddan nin Japan y tro yma, oeddan nin disgwl fysa nin cael negas, be fasan digwydd, dim byd yn dwad, mond mynd yn ol i America eto a cyn cyrraedd Panama, dadlwytho ar hyd y coast, dim byd, pawb ar bina, o le i le, dim byd, dim newydd.  Ar ol mynd drwyr Panama Canal, oeddan nin mynd I New Orleans, Miami, Jacksonville, Savannah a wedyn oedd y llong yn wg. Erbyn hyn, oedd pawb ar bina go iawn. 

Dynar newydd da yn dwad.  Oeddan ni i alw yn New York, Boston wedyn mynd i fynu i Canada, i Halifax, St. Johns, Montreal - ac am adra, i Llundan!  Wel yr oedd pawb wrth eu bodd, oeddan nin disgwl y bysa ni adra ganol mis Mawrth o, pawb mewn tempar dda, edrach ymlaen, pawb dechra pacio, methu glir a gwitiad. Oeddan ni gyd wedi prynu suitcases yn Japan, pedwar neu bump suitcase bob un achos oedd hwn wedi bod yn gartra i ni am ddwy flynadd a petha wedi hel.  Dwn i ddim gwbod erbyn rwan syt ddaethon ni a gymaint o betha adra.

O Canada rwan a dwad am yr UK, am Brydain or diwadd. Diwadd y trip.  Gola ar ddiwedd y tynal pawb methu gwitiad.  Gweld y coast o Brydain. Ew, wedi gwirioni, i fynu am Llundan.  Gafon ni drip reit neis yn dechra ond gafon ni ryw dri diwrnod o storm, stormydd reit fawr a cadwr bow ir mor fel yr oeddyn nin gwneud or blaen.  Felly gollon ni ryw dri dwrnod o stemio hwyrach yn cyrraedd adra eto. Dos na dim byd arall in dal nin ol rwan , tywydd wedi gwella ag ymlaen a ni, full speed ahead. Oeddan nin cyrraedd tu allan ir docks tua dau y pnawn.  O na, newydd drwg wedyn, oedd rhaid aros yn fano dros nos cyn gaethon ni le, disgwl i ryw long arall fynd i mewn, honno wedi ei dal yn ol.  Ond dyna ni, noson hir eto ond oedd un noson ddim yn neud gwahaniath ar ol bod i ffwrdd mor hir. Docio or diwadd, ar llongwrs a pawb yn deud mai dynar tro cynta ar dwytha iddi nhw fynd ar llong Salvesons o Leith.  Nes i ddim meddwl am hyna adag hynny ond penderfynais i wedyn nag ai byth arnyn nhw chwaith. Dim isio cael fy nal fela eto.

Pay off time yn dwad, dyma chief mate yn deud bod yn peth brin iawn fod i wedi mynd ar y llong yna yn deckboy a yn gadael hi yn Senior Ordinary Seaman. Mynd i fynu rwan ir Officers Mess am y pres, cyflog am y trip. Roedd yn ddipyn go lew.  Oeddan nin cal 391 a 5p i ddod  adra oeddan nhwn dalu on gash. Hwnnwn fy mhocad. On i wedi gweithio, oeddwn nin gweld, 2,355 awr o overtime yn y dwy flynadd yna.  Ew, dyna ni oria a dwin siwr oedd yr oria wythnosol 56 awr yr wythnos. Oedd hynnu heb yr overtime. 

Dyna fi wedi cael fy mhres. Doedd nam bancs i ni adag hynnu, cwbl oedd rhaid neud oedd rhoir pres yn ein sgidia a gobeithio nawn ni ddim eu colli nhw ar y daith adra.  Wel, dyna ni, diwadd y voyage.  On in cychwyn, ar ol bod yn trainio, a joinior llong yma ar yr 11 Ebrill 1961 a gorffan 21 Mawrth 1963.  On in bymtheg a hannar yn mynd i dreinio a ges i fis adra ag on in landion ol wythnos cyn fy mhenblwydd yn un deg wyth. Dyna ni drip Shanghai go iawn.

Brian a fi yn cael taxi i fynd or llong ir station, pedair neu bump o suitcases bob un.  Gadal llawar o bethau ar ol ar y llong, methu cario nhw. Oedd y cleaners yn mynd i gael field day. Naethon ni gyrraedd Bangor ryw dro yn hwyr yn nos a tad Brian o Llangefni yn codi ni fynnu yn y station efo van, efor holl luggage.  Es i aros i ty Brian yn Llangefni y noson honno a bore wedyn, tad Brian yn mynd a fi adra efom magia. Oedd yn amhosib mynd fel arall.

Cyrraedd Morfa Nefyn, dwn i ddim be oedd ar fy meddwl i chwaith ond pan on in landio o flaen ty, oedd mam yn nisgwl i, an nhad, ag on in gweld nhwn sbion ffenast a Brian a fin mynd i fewn efor suitcases yma. Helo mam, dwi di cyrradd. Wyddost ti be, meddai, blaw bo fin gwbod bod tin dwad adra, faswn i ddim wedi dy nabod ti, ti di newid cymaint.  Ti di tyfu, ti di altro.  Hogyn bach on nin mynd dwy flynadd yn ol.

Ond rhaid mi ddeud am y llong y Salmela, oedd hin long dda, neis, criw da iawn arno fo, pawb yn helpui gilydd, bwyd bendigedig. Mi fasain medru bod yn waeth, cael llong sl iawn, bwyd sl, fel ges i ryw dri llong wedyn.  Nai ddeud hyn yn sydyn, es i ar y Pardo, Pacific Steam Navigation Company, i lawr i South America, trip o ddeg wythnos oedd hi.  Wel am long! Oedd fy cabin i yn y gwaelod un, yn y tun ol, i lawr yn gwaelod, reit uwchben y  propeller ac oedd wyth o bunks wedi cael eu gwthio yn y cabin ac oedd t y cabin i fynnu yn y poop deck  Fedrwch chi ddeud bod y t tua beth bynnag ugian droedfadd i fynnu.  Caban cul, lockers haear fatha lockers army, un i bob un ohonnan ni, doedd o ddim digon i ddal brwsh llawr. A drws nesa ir caban oedd y steering gr a heinin stem, a heinin mynd chu chu chu chu fela yn ol ac ymlaen bob tro oedd y wheel yn cael ei droi. Oedd hwnnwn neud swn. Ew, on na job arfar ac yn boeth a dim byd i coolio ni.  A bwyd, bwyd sl rations. Oeddan nin cael llefrith, toedd nam llefrith fresh, cania, sweetened condensed milk, hannar can yr un bob wythnos a un can o Ideal shaky-shaky oeddan nin ei alw fo.  Oeddan nin medru roid ryw ddau, dri beint o ddwr yn hwnnw i neud o bara a chydig bach o ddwr yn y condensed milk connie-onnie oddan nin galw hwnnw.  Ew. Don nam siwgwr iw gael, don nam coffee, mi oedd na de iw gael yno fo ac oedd dail y te fel dail mint sauce, dim blas o gwbwl. Bwyd, roedd y soup fel dwr, dim ots beth oedd y soup, oedd o fel dwr, rubbish.  A bwyd sl ond oedd raid ei fwyta fo neu lwgu. A lle oeddan nin mynd efo hon, doedd nam llawer o fwyd i gael anyway i lawr yn South America fanon dump hefyd.  A pan oeddan ni wedi bod ar y trip yna a dod i fynnur Mersi, roedd y mate yn gofyn o hyd os ydach am fynd yn ol am drip ar y llong yna. No way medda bawb de. Oedd on methu dallt pam. 

Un peth raid i mi ddeud am y trip ar y Salmela, be on in weld yn odd, ar ol i pawb cael eu pres, a paid off, mi ath pawb, mesul un, heb ddeud cheerio wrth neb.  On in weld hynna yn beth odd iawn a ninna wedi byw efon gilydd am ddwy flynadd. On na amball i un hefyd, wedi neud drwg iddyn nhwy hunan iddyn nhw gael fflio adra. Don nam llawar mond ryw dri neu bedwar, un wedi gwllwng shackle ar ei droed i gael paid off yn y States oedd o mor desperate isio cael mynd adra.  Gafodd hwnnw fynd.  Mi aeth un yn sl go iawn, llall yn torri ei fraich. On in dallt bod hunan mynd ymlaen lot ers talwm pan oedd y llongan mynd i ffwrdd mor hir ar hogia isio mynd adra. Swn i byth medru neud huna.

Oedd gen i ddipyn o leave wedyn.  Mi aeth Brian a fi i fynnu ar ol ryw dair wythnos adra, i Scotland i weld rhai or hogia.  Aethon i Aberdeen a Peterhead ag i Edinburgh, Brian yn dreifio. Ond mynd am ryw bedwar, bump dwrnod ag adran ol.  Oedd neis ei gweld nhw o.  Welis i ddim un wedyn a welis i ddim Brian chwaith.  Maen beth rhyfadd iawn fel mae pawb yn mynd o un peth ir llall ac yn symyd ymlaen ag anghofio lle mae nhw wedi bod.

 Mordaith y Samela yn y ddwy flynedd

Llongau eraill Meic

***********

Diolch yn fawr i Meic, am yr hanes diddorol yma. A diolch o galon i Mrs Gwerfyl Gregory, am godi'r hanes i Rhiw.com.

~~~~~~~~~~~

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com