"Porth y Sgaden"

Porth y Sgaden neu hwyrach mae Porth y Pennog ddylai fod gan mai enw cymreig hynafol ar bennog ydyw ysgaden. Mae’n amhosibl olrhain hanes cynnar y gilfach yma sydd ar arfordir Gogledd Orllewin Llyn, oherwydd fod cofnodion bore oes ardal Tudweiliog lle y mae Porth y Sgaden wedi ei leoli wedi mynd ar ddifancoll os y bu i gofnodion gael eu cadw o gwbwl. Yr hyn sydd yn wybyddus am y lle ydyw mae eiddo stad Cefnamwlch ydoedd ac y sydd hyd heddiw. Ar un cyfnod bu yn ddolen gyswllt cydrhwng llefydd fel Lerpwl a thu hwnt gan nad oedd ffyrdd y gorffenol yn ddim amgenach na llwybrau geirwon oedd yn gwneud teithio yn araf. Gan mor wledig oedd yr ardal dibynid ar y llongau bychain a hwylient i’r porthladd naturiol yma am nwyddau fel triog, siwgr, te, halen, ac yn aml ddilladau heb son am haearn at ddefnydd y gofaint, tar, llestri, tybaco, hefyd at friciau at adeiladu ac yn fwyaf arbennig calch.

Gan y byddai tymor y llongau yn dod i ben oddeutu mis Medi ni fyddai yn amheuthyn gweld hanner cant a mwy o droliau a wagenni yn aros ar y ffordd i lawr i’r borth i ddisgwyl am lwyth o lo oedd i fod yn gyflawnder am y gaeaf.

Mewnforiwyd hefyd Sop Wast h.y. carthion o’r ffatrioedd sebon yr Iwerddon yng nghyd a tail ceffylau a gai ei gasglu oddiar strydoedd Dulyn, roedd y gymysgedd a gai ei alw yn ‘Sopes waste mixed with dung’ yn anffaeledig fel gwrtaith yng ngolwg yr amaethwyr er fod toll ar y carthion fel sebon a a’r halen.

Mae’r hyn ysgrifennodd David Thomas yn ‘Llongau Sir Gaernarfon’ am Borth y Sgaden yn ddiddorol, ac yn enwedig am Morgan Hughes, is swyddog y tollau oedd yn trigo yn y bwthyn ar ben yr allt sydd ond ychydig o olion ohonno erbyn heddiw. Bu cyfnod Morgan Hughes o Awst 7fed 1735 hyd ei farwolaeth ar 27ain Chwefror 1768. Derbynniai £25 y flwyddyn o gyflog a rhan o werth pob nwyddau a ddaliai oddiar y smyglwyr, doedd ryfedd felly iddo gadw llygad barcud ar y llongau oedd yn mynd a dod a cerddai bennau’r gelltydd ddydd a nos.

"Llongau bach ym Mhorth y Sgaden"

Yn ol cofnodion Morgan Hughes am Awst 1759 daeth y llong ‘Lively’, llong Evan Mark un o hogiau Llyn a phum dwsin o hetiau ffelt o Gaernarfon i Borth y Sgaden. Ymhlith mewnforion eraill gweler fod 452 o fariliau gweigion o Ddulyn, yn ogystal a mil o Lerpwl, ychydig lo a llechi. Roedd yr allforion o Borth y Sgaden hefyd yn bwysig i economi yr ardal menyn, wyau, tatws a penwaig a helltid mewn rhan o’r ty ar ben yr allt, dymma’r rheswm ame’n debyg iddo ar un cyfnod gael ei alw yn storehouse, neu strysa fel cai y tai halltu ei galw, roedd un o’r rhain ymhob porthladd lle byddai pysgota penwaig..

Bu i’r hen dy fod yn gwasanaethu fel goleudy hefyd gan y byddai goleu yn cael ei arddangos mewn ffenestr fechan a wynebai’r mor..

Mewn cytundeb tenantiaeth cydrhwng Cefnawmlch a’r deiliad gwelir rhybudd fod y gwydr i’w gadw yn lan bob amser, tybed oedd hyn oherwydd fod Hugh Griffith, mab i sgweiar Cefnamwlch yn forleidr ? a fod y golau yn ei hyrwyddo i lanio yn ddiogel ar gefn nos.

Mae eghraifft dda o’r modd y dibynnai y trigolion lleol  ar y fasnach forwrol i’w gael yn llyfr cyfrifon Rowland Eames, stiward Cefnamlch. Mae Eames yn cofnodi yn Rhagfyr 1788 iddo brynu tunnell o lo gan Griffith William am ddau swllt ar hugain, eto yn Ionawr 1790 tunnell arall gan Thomas Williams am un swllt ar hugain.

Cofnodion eraill o’r llyfr

Yn ol yr hyn a gred David Thomas capt y llong Providence oedd Griffith William.

Nid yr hen dy ar allt y mor oedd yr unig adeilad ym Mhorth y Sgaden, roedd yno hefyd odyn ar gyfer llosgi cerrig calch a gai eu defnyddio i galchio’r tir.

Byddai glo cwlm yn cael ei gynnau odditan yr odyn ac yn ol son byddai gwragedd y rhai a fyddai yn trin y calch yn ymgasglu i sgwrsio a gwau oddiamgylch y tan.

Uwchben Porth Cychod adeiladwyd muriau o gerrig gwenithfaen i deulu bonedd Cefnawlch pan y doent i fwynhau heulwen yr haf. Byddent yn dod a gweithwyr y stad gyda hwy gan eu gosod yma ac acw ar hyd yr allt i rwystro unrhyw un ddod yn agos i amharu ar bleser y byddigions. Flynyddoedd yn ddiweddarach codwyd to uwchben y muriau a bu yn ddefnyddiol i gadw offer pysgota un o’r pysgotwyr lleol.

Yn ystod yr ail ryfel byd bu yn orsaf i wylwyr y glannau. Un o’r os nad y teulu olaf i gartrefu yn y ty ar yr allt oedd teulu Griffiths a symudodd oddiyno ar ol i’w merch Elinor gyfarfod a damwain angeuol drwy syrthio tros yr allt i’r creigiau is-law pan oedd yn ddwy ar bymtheg oed.

Dau o frodyr Elinor oedd masnachwyr glo y borth sef John Daniel a Hugh Daniel, swydd a gafodd ei chario ymlaen hyd at 1935, pryd y gwelwyd y llong olaf yn gadael.  

Fel ymhob oes byddai llongddrylliadau yn sicr o ddigwydd dyma restr fer a dichon fod llawer mwy nad oes son amdanynt. 

Diolch yn fawr i Gwilym Jones, Felin, Tudweiliog.

Map or Safle                Website Map