"Y fasnach galch"

Yn y dyddiau cynnar doedd yna ddim cyflawnder digonol o galch ar gael yn Llyn, a defnyddiai rai o’r adeiladwyr bridd a chlai i gau rhwng y cerrig. Pan ddechreuodd y fasnach arfordirol ddod i fri, daeth mewnforio y garreg galch a chwlm, y tanwydd oedd ei angen i wneud calch yn bwysig iawn.

Mae llawer o’r pridd yn Llyn yn tueddu i fod yn denau ac yn asidig, ac er mwyn ei addasu i fod yn dir âr, rhaid oedd rhoi calch iddo er mwy ei ffrwythloni. Defnyddid calch hefyd wrth adeiladu ac i wyn galchu tai.

Dechreuodd y diwydiant calch yn y ddeunawfed ganrif ac yr oedd odynau  yn y porthau canlynol :- Pistyll, Morfa Nefyn, Porthdinllaen, Porth Ysgaden, Porthgolmon, Porthor, Porth Orion, Llanllawen, Porth Meudwy, Aberdaron (2) Abersoch a Llanbedrog.

"Odyn Porthdinllaen, tu ol i'r drol"

Weithiau roedd y garreg galch yn cael ei chario, a'i llosgi ar y ffermydd, ac yn aml iawn y gwelwch gaeau o'r enw "cae'r odyn" yn Llyn, ac yn Pencaeraru, a Llangwnadl  mae tai o'r enw Cae'r Odyn yn bod.

Cyn dyfodiad y rheilffyrdd y mor oedd yr unig ffordd i ddod a charreg galch i Lyn, ac fe’i cludid yno ar y llongau bychain arfordirol. Yn aml fe’i dadlwythid yn syth i’r mor ar lanw ac yna ar drai doi y troliau i gael eu llwytho.

I wneud calch roedd yn rhaid yn rhaid twymo’r carreg galch neu galswim carbonad i wres o 800 – 900 gradd er mwyn chwalu’r carbon deiocsid  gan adael y calsiwm ocsid neu galch. Gwneid y broses yma mewn odynau mawr cerrig a rhoddid haenau o’r carreg galch a chwlm i lawr o wddf yr odyn.

Rhai o’r odynau a ellir ei gweld o amgylch Llyn.

"Abersoch"

"Dadlwytho cerrig calch ym Mhorth y Sgaden, Tudweiliog"

Gwerthwyd calch i’r amaethwyr ac mi fydden nhw yn ei adael yn dociau hyd y tir er mwyn iddo gael ei ddyfrhau a’i drosi yn galsiwm heidrocsid cyn y medrent ei daenu hyd y tir. Pe na bae‘r broses yma yn cymeryd lle yna byddai’r calch yn lladd popeth a dyfai. Roedd angen tua pedwar cwt o galch i’w daenu ar un acer.

Map or Safle                Website Map