Ym mis Mawrth 2009 derbyniais e bost drwy law Gwenllïan Jones sy’n rhedeg y safle we ardderchog rhiw.com. Roedd yr e bost oddiwrth Rich Hughes sy’n un o swyddogion Clwb Nofio Tanfor y Dreigiau Coch sy’n sefydledig yn Abergwaun, Sir Benfro. Yn Ebrill 2000 wrth nofio o dan y môr oddi wrth Freshwater West ar arfordir Sir Benfro fe wnaeth ddarganfod wats boced arian. Roedd o’n archwilio llongddrylliad.

Roedd yna arysgrif ar y wats

RICHARD PRICHARD 1866 ABERSOCH NORTH WALES

Roedd Rich Hughes wedi bod yn chwilio am flynyddoedd am berthnasau i Richard Prichard ond roedd wedi methu ac fe drodd at rhiw.com am gymorth. Felly fe ddisgynnodd y dasg i mi.

Roedd Rich wedi atodi adroddiad o’i gasgliadau i’r e bost gwreiddiol and dyma grynodeb ohono:

Ffeindiodd Rich Hughes y wats yn Ebrill 2000

Roedd yna grib ar glawr cefn y wats

Roedd y peirianwaith pres yn rhyfeddol o gyflawn ac roedd arysgrif ar hwnnw hefyd sef “Richd B Thomas No 63826”

Richd B Thomas – Hwn oedd “Richard Bonner Thomas (watchmaker), Bank Place, Portmadoc, North Wales”. Roedd yn masnachu rhwng 1865 a 1895.

Mae’r arysgrif “Richard Prichard Abersoch 1866 North Wales”yn glir ar glawr arian y wats.

Mae’r dilysnod ar y dde am y flwyddyn 1863.

Yn ôl y sôn mi fysa person a oedd yn berchen wats boced arian o waith llaw yn berson fel capten llong neu o’r un statws yr adeg hynny (1866) . 

Wel, lle i ddechrau i chwilio am Richard Prichard. Y lle cyntaf es amdani oedd llyfrau arysgrifau cerrig beddi mynwentydd Eglwys Llanengan a Chapel Bwlch. Mae’r llyfrau yma wedi eu cyheoddio gan Gymdeithas Hanes Teuluoedd Gwynedd. Mi welais y cofnod yma yn llyfr mynwent Bwlch:

B:36. Er coffadwriaeth am/ROWLAND PRICHARD/Bryncethin, yr hwn a

fu farw Awst/21, 1878 yn 72 ml. oed

Yma am hir amod - rhaid llechu

Yn llwch oer y beddrod

Ond codi gaf o'i geudod,

Yn hoew a rhydd y dydd sy'n dod

Ganddo ef ei hun

Hefyd am ei fab/Capt. RICHARD PRICHARD/Barque Barbara/Yr

hwn a fu farw ar ei fordaith i Rangoon/Mai 12fed, 1881/yn

38 mlwydd oed

Fry hedodd yn adferadwy - o'r môr

A’r marw ofnadwy,

Ni wel nerth na rhyferthwy,

Un mor mawr na marw mwy

W.N.

Hefyd am JANE PRICHARD/Gwraig y dywededig ROWLAND PRICHARD/

Yr hon a fu farw Medi 28ain, 1893/yn 81 mlwydd oed

Jane dan y gwys a orwedd - Yma

Mewn anmharch a llygredd;

Ond daw allan mewn dullwedd,

Cadarn, foreu barn o’r bedd

M.E.

A’i hwn yw ein dyn? Mae’n edrych yn addawol iawn. Ganwyd y Richard Prichard yma ym Mryncethin Fawr ym mis Medi 1842 yn blentyn i Rowland a Jane Prichard. Roedd ym Mryncethin Fawr yn ystod cyfrifiad 1851 gyda’i rieni a’i chwaer hŷn Jane. Erbyn cyfrifiad 1861 mae’n forwr cyffredin ar fwrdd yr ‘Angora’ yn nociau Falmouth yng Nghernyw.

Cyfrifiad 1851  Bryncethin

Enw                            Statws Oed            Gwaith                      Man genedigaeth

Rowland Richards            Head   45             Farmer                       Llangian

Jane Richards                        Wife    39                                            Denio or Pwllheli

JaneRichards             Dau.            11                                            Llanengan

Richard Richards            Son            8                                              Llangian

Mary Richards            Dau.            6 months                                    Llangian

Cyfrifiad 1861 Angora yn Falmouth, Cernyw

Enw                            Statws                         Oed            Gwaith                      Man genedigaeth

James Owens             Married          34            Master                         Bangor

John Roberts              Widower         42            Mate                            Pwllheli

John Jones                 Unmarr.          26            AB seaman                        Bangor

Roland Jones             Unmarr.          33            AB seaman                        Pwllheli

Richard Prichard            Unmarr.          19            Ordinary seaman            Pwllheli

Alexander Ross            Unmarr.          20            Ordinary seaman            Dunbar Scotland

John Jones                 Unmarr.          18            Ordinary seaman            Anglesey

Wrth gasglu gwybodaeth o safle we Morwyr Cymru mae’n ymddangos bod Richard Prichard yn gapten y barque ‘Barbara’ o 1879 hyd at ei farwolaeth ar y ‘Barbara’ ar y 12^fed o Fai 1881 ar y ffordd i Rangoon. Mae hefyd yn crybwyll bod Richard Prichard wedi dod yn fêt yn 1866, yn brif fêt yn 1868 ac yn gapten llong yn 1874.

Mae’n ymddangos felly bod y wats wedi cael ei chyflwyno i Richard Prichard pan gafodd ei ddyrchafu’n fêt yn 1866. Roedd yr oriadurwr Richard Bonner Thomas yn rhedeg busnes gwneud watsiau ym Mhorthmadog felly mae’n rhaid tybio bod y wats wedi ei phrynu yno a’i chyflwyno i Richard Pricghard. Rwy’n amcanu mai un nai offeiriaid a chriw ei long neu ei rieni Rowland a Jane Prichard Bryncethin Fawr wedi ei phrynu.

Y llong sydd yn gorwedd ar waelod y môr yn Freshwater West ar arfordir Sir Benfro yw’r Barque Barbara, llong Richard Prichard. Roedd sawl erthygl am y trychineb yn y papaurau newydd ym mis Tachwedd 1881.

Mis yn ddiweddarach roedd yna ymchwiliad i’r digwyddiad yn Lerpwl ac roedd yna hanes am hwnnw yn y Liverpool Mercury ar y 21ain Rhagfyr 1881.

Ym mis Ebrill 1887 fe ymddangosodd  erthygl yn y North Wales Chronicle. Roedd mab perchennog y llong, a oedd ar y Barbara ar y noson dyngedfennol, wedi cyflwyno teyrnged i Capten JO Williams o’r Gwylwyr y Glannau a achubodd y criw heblaw am Capten Jones a aeth i lawr efo’i long.

Felly fe suddodd y Barbara yn Freshwater Bay, Sir Benfro. Roedd hi’n dychwelyd adref o Rangoon gyda llwyth o reis. Bu farw Richard Prichard ar y fordaith allanol i Rangoon ar 12fed Mai 1881 ac rwyf yn amcanu bod Capten Jones wedi derbyn y gapteiniaeth. Ond fe aeth Capten Jones i lawr gyda’r Barbara ar 22ain Tachwedd 1881. Rhaid meddwl bod y criw yn dod a’r wats gartref ond fe aeth y wats i waelod y môr gyda’r llong. Stori drist iawn.

Fe briododd Richard Prichard gyda Margaret Jones Hendy, Llanbedrog a chawson fab John Meredydd a aned yn 1877. Mae yna gofeb i Richard Prichard yn fynwent Llanbedrog ar garreg fedd ei wraig a’i fab.

Er cof am

Capt. RICHARD PRICHARD

Barque Barbara

Bu farw ar ei fordaith i Rangoon

Mai 12fed 1881

Yn 38 mlwydd oed

Hefyd ei anwyl fab

JOHN MERIEDYDD PRICHARD

Hendy, Llanbedrog

Bu farw Ebrill 8fed 1910

Eto, MARGARET PRICHARD

“Gynt Hendy” Llanbedrog

Anwyl briod Capt Prichard

Bu farw yn Isfryn Llanbedrog

Rhagfyr 26 1927, yn 85 mlwydd oed

Bu farw John Meriedydd yn Hendy yn 1910 a Margaret ei fam yn 1927 yn Isfryn Llanbedrog. Dwi ddim yn meddwl bod John Meriedydd wedi priodi a chael plant. Roedd gan Richard Prichard dair chwaer, Jane ganwyd 1840, Mary ganwyd 1851 ac Anne a anwyd yn 1856. Dwi ddim yn gwybod beth a ddigwyddodd i Jane a Mary ond fe briododd Anne gyda John Jones yng Nghapel Abersoch yn 1880. Fe symudodd John ac Anne Jones i Lerpwl am gyfnod i werthu llefrith ond fe ddychwelont i Fryncethin Fawr yn dilyn marwolaeth Jane Prichard, mam Anne yn 1893.

Fe gafodd John ac Anne bump o blant yn cynnwys Richard Prichard Jones Angorfa Stores, Mynytho a Margaret Dilys Roberts Bryncethin Fawr ond mae’n ymddangos nad oes yna berthnasau wedi goresgyn o’r llinach yma. Bu farw tri o’r plant yn ddiblant sef Annie (1881-1898), Evan Walter (18891921) a Jennie (1892-1895) . Mi fysa’n ddiddorol ffeindio tynged Jane Prichard a aned yn 1840 a Mary Prichard a aned yn 1851, y ddwy yn chwiorydd i'r Capten Richard Prichard.

Serch hynny mae yna berthnasau i Richard Prichard:

Ar ochr ei wraig Margaret - disgynyddion teulu Hendy, Llanbedrog

Ar ochr ei fam – disgynyddion Capten Richard Williams, Sarn Bach.

Roedd yn daid i Richard Prichard ac yn dad i Jane Williams – mam Richard Prichard

Mae Rich Hughes o’r Clwb Nofio Tanfor y Dreigiau Coch yn teimlo ei bod yn hen bryd i’r wats ddychwelyd adref ar ôl bwlch o 130 mlynedd. Mai’n amhosib anghytuno gyda’r teimlad yna.

Nodiadau

Barque Barbara

Adeiladwyd Barbara yn Sunderland yn 1877 gan W Doxford a'i Feibion. Roedd yn llong haearn ac yn pwyso 1082 tunnell. Perchnogion Barbara oedd W Thomas a’i Gwmni, Amlwch. Roedd William Thomas y mab ar fwrdd Barbara pan wnaeth suddo yn 1881. Ei phorthladd cartref oedd Lerpwl.

Rich Hughes ac Rick Hammond

Lleoliad y llongddrylliad

Mae yna ddau longddrylliad ar y safle yn Freshwater West, Sir Benfro. Mae’r Barbara yno , fe suddwyd hi ar Tachwedd 22ain 1881. Achubwyd y criw i gyd heblaw am Capten Jones a aeth i lawr gyda’r Barbara. Yno hefyd mae’r barque Eidaleg, Guanito a suddwyd ym mis Ionawr 1887. Collwyd deuddeg dyn, yr holl griw, golchwyd wyth o’r cyrff i’r lan. Mae Rich Hughes a’i dim wedi cael hyd i gloch y Guanito.