Captan John Roberts

Edern

Dyma fi John Roberts yn cymeryd ysgrifbin yn fy llaw i ysgrifennu ychydig o hanes fy mywyd. Ganwyd fi yn Edern yn y flwyddyn 1897 yn ail fab i Judith a Henry Roberts. Prin yr wyf yn cofio dechrau yn yr ysgol gan imi fynd yno yn dair oed a trwy ryw gamddealltwriaeth yn fy oed ces fy symud or infants flwyddyn yn gynt na ddyliwn. Ddysgais i fawr yno a pan yn deuddeg oed fe adewais yr ysgol gan imi fod wedi mynd trwy standard six

Yn byw drws nesa i ni roedd rhai o deulu fy mam, sef ewythr iddi ai fab. Roeddynt yn rhedeg busnes carriwrs i Bwllheli. Byddem ni y plant ar ol dod or ysgol yn gorfod helpu i falu eithin a gwair ar gyfer ceffylau.

Roedd yr hen wr tuar pedwar ugain bryd hynny a phan aeth i fethu mynd i Bwllheli caem ni fynd efor second gert ar ddydd Sadyrnau. Tua wyth i naw oeddwn bryd hynny a chychwynem tua 6.30 y bore, a dychwelyd rhwng pump a chwech yr hwyr. Y cyflog fyddai cinio rhad ym Mhwllheli a chwe cheiniog. Llwythi o foch fyddai gennym yn mynd yn y bore a general goods yn ol. Un tro gwnes lanast garw tra yn eistedd ar ben y drol tu allan ir iard goed ym Mhwllheli. Roedd y goets fawr yn dod tu o i mi ac er mwyn rhoi digon o le iddi tynnais ben y ceffyl ir dde, ond rywsut roedd y reins wedi croesi gennyf, ac aeth yr hen geffyl du ar draws y ffordd ag yn foul rhwng y ceffylau blaen ar bon yn y goets fawr. Nid wyf yn cofio beth ddywedodd y dreifar amdanaf. Dro arall ces fy anfon efo llwyth o lechi i fynwent Denio fy hun. Aeth popeth yn iawn hyd dychwelom ir Maes pan roth y drol jerk wrth ddisgyn ir higol a syrthiais inna o ben y styllennod rhwng y llorp a phen ol y ceffyl. Arwahan i dynnu croen o dan fy ngen toeddwn i fawr gwaeth. Cefais help gan rhywun i ddadfachur ceffyl a roeddwn yn fuan yn cario mlaen ar ben fy hun. Ychydig oedd gwerth ceffyl dyn ar drol am ddiwrnod bryd hynny. Bum gyda fy ewythr Jack am ddiwrnod a hanner yn mudo i un or enw Mr Little o Morfa Nefyn i ben rallt Nevin. Y pris oedd 6/6 a ches innau hanner sofran felen fel backshees. Tra yn yr infants rwyn cofio clywed swn fel tae coach a ceffylau yn gallopio heibio ar ysgolfeistres yn sefyll ar y ffenestr ai phen allan i weld beth oed yn bod. Daeargryn oedd wedi digwydd.

Un noson aeafol a ninnar hogiau yn chwarae ger y tan daeth Capt O.W. Evans at y drws i ofyn fuasai un or hogiau yn mynd i nol llefrith iddo roi ir oen bach, a fi aeth. Arweiniodd hyn i gyfeillgarwch mawr rhyngddom ag yn fuan wedyn ces y job o edrych ar ol ei ddefaid am chwe cheiniog yr wythnos. Doi ef ei hun i fynnu o lan y mor yn y bore rhyw ddwywaith yr wythnos, byddai i fynny yn gynnar cyn wyth, a tan asmer mynd ir ysgol byddwn yn cael llawer o hanesion y mor ganddo. Roedd ganddo iot ym Mhorthdinllaen or enw Betsy a dau o gychod. Yn ystod gwyliau yr haf 1907 1909, yng nglan y mor yr oeddwn rhan fwyaf or amser. Cawn edrych ar ol y cychod  tra byddair iot allan yn pysgota mecryll. Tomos Hunt fyddai y Mate, neu fel yr adnabyddid ef oreu Twm Gwyddel. Rhan amlaf byddai merched y fro yn ymgynull i lan y mor erbyn doir cychod i fewn i brynu mecryll, ag os byddai helfa go fawr a chydig o gwsmeriaid cawn ni y job oi cludo ir pentref ai gwerthu o ddrws i ddrws. Y cyflog fyddai fry i fynd gartre a chwe cheiniog.

Byddai cael mynd ir iot yn bles garw. Cyn mynd ar ei deck byddai raid tynnur hob nail boots rhag marcio y decks. Pen amser addawyd trip allan yn y iot i mi. Cof da am y bore hwnnw, galw yn Portinllaen Farm am Robert Griffith, roedd ynta i gael trip yn y iot, a ffwrdd a ni am lan y mor an stores wedi eu clymu mewn hancesi poced. Roedd yn fore clir ond chwythu yn bur ffres. Pan oeddem ar ben yr allt gwelem Mr Lord o Nefyn tu allan ir Penrhyn, golygfa pur urddasol feddyliem ni. Wedi mynd i lan y mor dymar Capten yn dweud Wir hogia well i chi beidio dod heddiw mae hi yn rhy rough o lawer. Aethom ein dau yn drist iawn a chrefu am gael mynd a felly bu. Cyn pen hanner awr roeddem yn ei ganol, yr hen iot yn plungio ir mor, yr aer yn y cabin yn dew o ogla tar a oakum ar hen Tom Hunt ai bwt o bibell glai yn mygu in gwynebau. Toes ryfedd imi fod yn sal, ia yn wirioneddol sal. Bum am ddyrnodiau wedyn yn teimlo y ddaear yn codi a disgyn o tanaf fel tonnaur mor. Tydir teimlad ddim wedi fy llwyr adael eto ar brydiau. Dois yn fuan i ddeall sut oedd setlior hwyliau, ac fe fyddwn wedi setlor mainsail rhan amlaf cyn ir captan ddod i fewn. Cadwr cychod ar y dwr fyddai fy job i, fel y gallwn eu cyfarfod pan ddeuent i mewn yn y pnawn, iw landio.

Un diwrnod roedd y iot allan a minnau yn tendior cychod. Tua 4pm daeth visitors ataf eisiau eu cludo i Nefyn. Gwnawd bargen i fynd a nhw am 2/- a hwythau im helpu i rwyfo yno. Daeth y broblem o ddod yn ol ddim i fy meddwl. Landiwyd hwy ar y traeth yn Nefyn a chychwynais innau yn ol gan sgwlio fy hun. Pan ar Benrhyn Nefyn canfyddais fod un or rowlocks ar goll, troiais yn fy ol gan landio yn yr un lle a bum yn ffodus o gael hyd iddo ar y traeth. Erbyn hyn roedd yn dechra nosi ond roedd y mor yn dawel a smooth. Roeddwn yn dechrau poeni erbyn hyn gan fod y iot wedi dychwelyd reit siwr a minnau ddim yno iw landio. Ar ol bod yn sgowlio am tua awr yn y tywyllwch clywn rywun yn gweiddi, Ahoy there ac o dipyn i beth nesaodd y swn, ac or tywyllwch daeth cwch arall, yr hen Gapten a Tom Hunt yn chwilio amdanaf. Mi roedd y ddau yn ffyrnig wrthyf am i mi fynd a hithau yn agos i nosi, a bu bron i mi gael sag oddiwrthynt altogether.

Gollyngais bwced om llaw dros y bwrdd un tro mewn dyfnder o tua 12 troedfedd. Rhowd lein amadanaf a gorchymyn imi recoverior bwced, a felly dois a hi fyny.

Byddai amryw o sgwners yn galw ym Mhorthdinllaen pryd hynny a chawn fynd arnynt. Cofio am y Lord Nelson yno yn wind bownd am tua chwe wythnos. Un diwrnod cymerais y lifebuoy ohonni i ddysgu nofio. Rhywsut slipiodd y lifebuoy i lawr fy nghoesa a dyna lle ron i am pen i lawr am traed yn sticio allan or dwr. Yn ffodus i fet y Lord Nelson fy ngweld am pigo allan efo boathook. Byddwn yn cael mynd gyda tom Hunt i helpu llongau godi angorion pan yn hwylio. Byddai yr hen Wyddel yn actio fel Pilot i ambell long ag awn allan hefo fo ir bae. Wedi setlor hwyliau ar llong under way byddair hen Dom a finna yn neidio ir cwch bach ai gadael. Byddai gan Tom dipyn o gelfi hefo fo ar y ffordd yn ol, fel payment in kind.

Erbyn haf 1909 byddwn yn cael mynd allan fel un o griw y Betsy ag yn cael sgar or catch er byddai raid imi werthu sgar y Captain ei hun run fath. Byddwn yn cael ei hwylio fy hun tra byddant hwy yn pysgota. Cawn fy orders a lookout os awn i wanderio a gadael ir hwyliau flapio. Bu yn ysgol dda i mi.

Yn ystod haf 1909 a minnau rwan wedi gadael yr ysgol yn groes i ewyllys pawb gofynnwyd i mi gan visitors allan ar y iot a fuaswn yn hoffi cymeryd job fel handyman o gwmpas ei ty, edrych ar ol yr ieir yn Tan Bryn, Morfa Nefyn. Roedd y bachgen yno om blaen wedi cael lle i fynd ir mor. Cymerais y job ag es yno, llanu sgidia, cyllill, WC a bwydor ieir, gwneud negeseuau etc. Roedd eisiau i mi gysgu yno ond doedd hynny yn plesio dim, un noswaith wnes ac fe ddengwn adra nosweithiau eraill ffelly fflesiais i ddim o gwbl reit siwr gan ar derfyn yr wythnos daeth y gwr bonheddig ataf a dweud You need not come here any more ac fe dalodd 2/- imi am yr wythnos. Yn y cyfamser roedd fy mrawd William wedi cymeryd fy lle ar y iot, a phan es i lan y mor drannoeth roedd yr hen Gapten yn o chwyrn O damn rwyt wedi fy ngadael meddai ond fe ges fynd yn ol ac aros dan ddiwedd yr haf. Ron i yn rhy ifanc eto i fynd ir mor ar unig beth arall i wneud oedd mynd i weini, ac felly yn Nhachwedd 1909, yn ddeuddeg oed. Cyflogais yn was bach yn Brynrhydd am 30/- y tymor ac os y buasai imi eu plesio fe gawn 35/- sef 5/- yn fwy yn fwy nar cytundeb. Cefais 6d ernest i selior fargen. Hen ferch, Miss Laura Roberts oedd yn ffarmio Brynrhydd gyda Wm Hughes, Brongors yn Bailiff, ac roedd yno ddyn arall gydar ceffylau. Roedd yno tua 25 o bennau o wartheg a thrwy i William Hughes fod yn wael gadawyd y gwaith hwnnw i gyd i mi bron sef porthi. Cysgwn yn llofft y stabal efor certmon mewn gwely wainscot. Nid oeddwn erioed wedi gweld un cynt. Roedd drws y llofft ar dalcen y building ag ystol bren or gwaith malu iddo. Codem tua hanner awr wedi pump yn y bore a rhoi noswyl tua saith y nos.

 Ar 15 o Fawrth 1910 roedd William Hughes ar certmon wedi mynd ar bystych ir ffair ym Mhwllheli am gadael fy hunan. Ar ol darfod llnau y beudy es i fyrath efor injan falu eithin. Trwy dynnu rai or cocos byddem yn gallu defnyddio hi at gorddi hefyd. Fodd bynnag rhois dro arni ac aeth fy llaw dde ir cocos gan sagio fy mysedd a thorri pen un i ffwrdd. Bum mewn poen ofnadwy ac ofn mynd yn agos ir ty i ddweud wrth y merched fath lanast oeddwn wedi ei wneud. Bum yn rhedeg rownd y teisi yn yr ardd yd hyd amser cinio ond doedd dim posib cadw heb ddangos wedyn. Anfonasent fi adref rhag blaen, es at y meddyg a bum chwe wythnos cyn gallwn wneud dim wedyn. Er i mi gael fy nghyflog yn llawn efor 5/- extra yn ei wneud yn 35/-, roedd bil y doctor yn 2. Toedd dim son am National Health bryd hynny, gwnes ddau dymor wedyn yn Brynrhydd am 2 a 2/10/0d fel bum yno am flwyddyn a hanner i gyd ac yn meddwl fy hun cystal ffarmwr a neb. Byddwn yn mynd ir ffermydd cyfagos am picwach ar fy ysgwydd, rel dyn, i ddyrnu. Cawn job o ddatod ysgybau yn amal, ond toedd hynny ddim yn plesio. Byddai fy nwylaw yn goch gan waed wrth eu datod, a byddwn yn methu yn glir a dal y ffidiwr i fynd. Gydar nos yn y Gwanwyn byddwn yn gweld yr amser hyfrytaf, hel wyau cornchwiglod ar fy ffordd gartref, ar adar yn canu, yn eu plith yr ehedydd ar afr gors.

Daeth fy nhymor i ben yn Brynrhydd ar y 12fed o Fai 1911, ron o fewn dau fis i fod yn bedairarddeg oed. Ni allent fforddio i roi mwy o gyflog imi ac es am lan y mor ar iot eto hyd nes cawn fynd ir mor. Mae gennyf gof clir or noson gyntaf imi gysgu ar y dwr. Roedd investiture y Prince of Wales yng Nghaernarfon ar y 13 o Orffenaf, 1911, a roedd yr iot am fynd yno.Euthum i a Now Virtue, bachgen tuar un oed a fi, ond ei fod wedi bod am voyage efor Virtue, i lawr noson cynt a mynd ar iot allan ir bae yn barod i gychwyn gydar dydd. Roedd Now yn chwyrnu cysgu drwyr nos, ond nid felly fi. Clywn y dwr yn lapio tu allan yn erbyn ein hochor a daeth im meddwl beth pe tae rhywbeth yn ein rhedeg i lawr gan nad oedd gennym oleu o gwbwl arni. Tua hanner awr wedi pedwar y bore gwelwn oleu yn ffenest ty yr hen Gaptan, signal i mi fynd iw nol, a felly bu. Roedd yr hen Gaptan, Twm Gwyddel a tair o ferched, Marjorie Porthdinllaen, oedd un ond fedrai ddim cofio pwy oedd y lleill. Roedd yn fore tawel dim gwynt bron, ac ar ol brisin calm ar boys yn mynd ir gig a thowior iot. Buom felly drwyr bore. Pan gawsom ni olwg  Caernarfon fe droth y tide in herbyn a gorfod troi yn ein holau yn bur siomedig.

Arvonian, 27 11 11 i 30 1 13.

Roedd Hugh fy mrawd wedi gwneud voyage neu ddwy ar y llong hon fel mess boy a roedd yn cael mynd yn ordinary seaman. Daeth adra un bore a mynd a fi gydag ef y noson honno i gymeryd ei hen job. Mi gofiaf y noson honno byth, trafaelio drwyr nos i Swansea a gweld popeth yn rhyfeddod. Roeddwn yn cysgu yn yr un cabin ar third engineer a fy ngwaith oedd edrych ar ol yr engineers ar gyflog o 1/10/0d y mis. O Bwllheli oedd y Capten yn dod ar mate o Nefyn. Y cyfarchiad cyntaf gan y Capten oedd Wyt tin hoff o siwgwr a condensed milk? Ydwyf meddwn innau. Wel machgen i maen rhaid i ti gymeryd gofal ohonno yma neu bydd ddrwg arnat ti a mi ron mor siwr ei fod o ddifirif fel na fu achos iddo gwyno o gwbwl. Byddai y 2nd Engineer yn disgwyl ei baned te a toast yn brydlon am bump y bore, yn amal iawn byddair mwg te wedi cyrraedd gwaelod yr engine room yn ddarnau om blaen  wrth imi slipio ar ystolin seimlyd.

Roedd yno gymaint o longau hwyliau ac o stemars yn Swansea bryd hynny. Cofiaf y four masted barque Margarette of Hamburg yn halio allan ar yr un tide a ni, a merchaid Swansea yno yn gryno yn handio poteli o gwrrw ir criw  yn y locks. Roedd y Margarette yn towio allan on blaenau a swell mawr yn y channel. Yn bur fuan ron i yn glaf o dan rhen glwyf, sal mor. Ein port nesaf oedd Antwerp, galwom yn Madeira am bunkers ac ar ol hwylio oddiyno ar ynys ar y gorwel canfyddwyd fod gennym stowaway 16 oed. Dychrynais yn ofnadwy pan glywais y capten yn gofyn iddo a allai nofio a bygwth ei daflu tros yr ochr. Pardwn gafodd Mochacho ar noson gyntaf yn Paranagua diflannodd. Roedd angen dwr ffres arnom yn Paranagua ar unig ffordd iw gael oedd mynd ag un or lifeboats yn agos i  ffynnon, ei lenwi ai dowio efor gig at y llong, yna ei wagio efo pwcedi. Y port nesaf oedd i Rio Grnade de Sol a buom yn angori tu allan ir lle hwn am fis yn disgwyl digon o ddwr i groesir bar. Oddiyno aethom i St Lucia am orders. Llwythom yn Galveston cotton am Havre a byddair stevedores yn canu rhyw fath o shanties fel cyfarthiad ci wrth ddefnyddior screw jacks yn yr howld. Hwyliom o Galveston ar y 24 Dec 1911 a roedd yr hen glwy, sal mor arnaf y Nadolig gyntaf.

Byddai bwyd yn weddol, hynny ydi salt horse a harriet lane, gan nad oedd son am ice box na refrigerator bryd hynny. Ar ol cyrraedd port byddair soup ar fresh meat yn hynod flasus. Hwyliom o Norfolk ar ol bunkerio ar y cyntaf o Ionawr 1812 ac ymhen ychydig ddyddiau daliwyd dan storm gref. Roedd y mate yn 65 mlwydd oed ac ni chofiaf fod mewn awel mor gryf a hi.  Fe barhaodd y tywydd hwnnw bron ar draws y Werydd a  fe gollwyd amryw o longau yn y mor bryd hynny. Yn Havre aeth y tug boat in propellor a gwnaed niwed iddo ef a ninnau. Dychwelsom ir Bristol Channel yn niwedd Ionawr 1812 a cefais innau adael y job a gasawn a mynd ar deck yn OS. Ar ol hyn buom yn actio fel colier ir Navy, gan roi glo i lawerodd o longau, yn eu plith y Lion oedd yn ddiweddarach i fod yn Flagship Admiral Beatty. Byddai holl griw y man o war yn cymeryd rhan yn y bunkerio ar band yn mynd ar hyd yr amser. Ar ol darfod y charter hwn aethom i West Africa i lwytho cnau am Ffrainc. Roeddym i fyny yn y jungle a bwystfilod gwylltion on cwmpas ym mhobman. Erbyn hyn teimlwn yn rel llongwr, ac yn cymeryd y llyw fel un or lleill, watch and watch, 4 on 4 off oedd hi wrth sgwrs. Ar ol dadlwytho y cnau ym Marseilles aethom i Torrevija, Spain, i lwytho halen. Un nos ar  watch y 2nd mate, es i gysgu yn y galley. Wedi iddynt fy neffro galwyd fi ir bridge a pan oeddwn yn cyrraedd yno dymar 2nd mate wedi colli ei dempar, yn fy hitio dan fy ngen o dop yr ystol ir lower bridge, a coed wedyn imi yn fanno. Roedd Hugh fy mrwad wrth y llyw a daeth ef i lawr im hachub a chadw chwarae teg imi !!

Ar ol cyrraedd Calcutta efor halen euthum i lawr fel amryw eraill or criw, efor malaria. Daeth doctor du i fewn ar ddedfryd oedd fy anfon ir hospital roedd temp yn 103 ag anfonwyd fi fy hun. Bum yn chwilio drwyr bore am yr hospital a pan gefais fy hun yno, rhowd fi yn y gwely a bum yno am bron i wythnos, cael ond llefrith oer. Daeth y capten i fy ngweld a ron in bur falch oi weld, ag eb ef, Welaist ti Hugh?. Fedra Hugh ddim dod i fyny i fy ngweld, roedd wedi dod i fewn ddiwrnod ar fy ol efor malaria. Trannoeth, er fod fy ngwres yn dal yn uchel mynnais gael mynd or hospital, gan alw efo Hugh ar fy ffordd allan. Druan ohonnof prin gellais gyrraedd y llong, roedd y temp yn dal yn 103. Daeth y doctor du drannoeth a gwaith papur imi fynd yn ol ir hospital, ond gwrthodais yn llwyr. Gwyddyn fy mod yn rhwym ag es at y steward am salts ond toedd dim yn tycio ag ail repeatior dose. Gwnaeth hynnyr tric noson honno ac ar ol hyn dois yn ol yn ara deg im cynefin.

Wedi hwylio efo glo o Calcutta un bore rhwng 4 a 8 breuddydiais fod y llong wedi rhedeg ir lan. Pan alwyd arnom roedd wedi rhedeg ar sand bank. Rhowd y cwch allan ar 2nd mate in charge i sowndio am le dyfnach , a ron innau yn un or boat crew. Ar ol peth amser llwyddwyd iw chael yn rhydd, roedd y gwynt wedi codi dipyn ar hen long bellach y symud. Awd ati i godir cwch a minnau ynddo yn tendior blocks, pan ddaeth moryn ai gipio i fyny gydar canlyniad i un pen ddod yn rhydd a throi y cwch a finnau ynddo. Yn ffortunus dalias fy ngafael ynddo a llwyddwyd in cael i ar cwch i fewn heb niwed.

Cymerwyd y Capten yn wael yn fuan ar ol hyn a bu farw ar y mor ai gladdu y y Bay of Bengal. Cymerodd y mate y llong drosodd hyd nes daeth Capten arall allan i joinio, ac ar ol tradio yn Calcutta ar y coal trade am rai misoedd llwythom am Hamburg ac oddiyno am Gaerdydd ac adra. Roedd wedi bod yn voyage o dri mis ar ddeg. Roeddwn wedi prifio llawer erbyn hyn am siwt dydd Sul yn rhy fyr yn ei llewys ai choesau.

Tavian 31 3- 13 i 6 2 14

Yr un capten oedd ar hon ac a ddaeth i joinior Arvonian yn Calcutta, J,D, Griffith, neu Jac Dan, fel yr adwaenid ef oreu. Roeddwn wedi bod yn hwylio gydam brawd hyd yma ac yn sicr roedd yn amser partio gan y byddai yn fight rhyngddom yn amal. Roedd o ddwy flynedd yn hyn na fi ac yn cael y goreu arnaf rhan amlaf. Llong newydd oedd y Taivan wedi gwneud un voyage ar draws y Werydd, ar tro hwn aethom a llwyth o lo o  Gaerdydd i Port Said. Yna ir Black Sea i lwytho manganese ore am Rotterdam. Roedd rhyfel rhwng Twrci ar Eidal bryd hynny a thaniwyd arnom gan y landforts tu allan ir Dardanelles in stopio rhag mynd ir mine fields. Daeth launch in harwain i Constantinople a wedi cwblhau formalities yno awd ymlaen i Nickoleif i lwytho. Ar ein ffordd yn ol aethom ar sandbank  lle buom rai dyddiau a gorfu cael lighters o Odessa in ysgafnhau. Wedi dod yn rhydd awd i Odessa i lwytho. Ar ol dychwelyd i Gaerdydd a docio gwelwyd fod yr ail shaft wedi cael damage. Roedd raid shipior spare part oedd yn pwyso 7 tons i lawr ir howld. Y riggers oedd yn cario ymlaen efor job yma a thrwy ryw ddiofalwch wth iddynt swingior shafft troaosdd fe dorrodd y derrick ac aeth y shaft ir dock. Yn ffodus ni anafwyd neb.

Cychwynom allan y voyage ddilynol am Rio ac oddiyno am Cuba, ac yma dechreuodd helyntion. Toedd J.D, ddim yn boblogaidd ar y goreu, trwbwl efor steward, hwnnw wedi raidior whisky y Capten ac ail lenwir poteli efo te ai sealio yn ol. Disraddiwyd y steward ai hel yn ol ir forecastle ac fe ddihangodd yn Baltimore. Roeddym wedi llwytho 8000 tunnell o ore yn Port Padre, Cuba mewn pum awr. Wn i ddim beth fuasai wedi digwydd ir hen gapten tae y steward wedi cael golwg arno y noson ddihangodd gan roedd yn stelcian o gwmpas y bridge hefo revolver pryd daeth yr hen Dafydd Jones o Nefyn ar ei draws a thaflur gwn drosodd. O Baltimore aethom i New York i lwytho case oil a railway iron am Manila, Kobe a Yokohama, taith faith rownd y Cape of Good Hope. Yn fuan wedi gadael New York rhowd ni ar ein pound and peint o bopeth according to the act chwedl y sais. Aeth pethau o ddrwg i waeth ar y daith hon ac er inni hwylio o Yokohama nosn cyn y Nadolig 1914, chawd dim arwahan ir ACT. Hynny ydi Salt beef. Toes ryfedd felly pan ddarfu i ni enterio Newcastle NSW, y passage dilynol i mi ddweud wrthyf fy hun Ai ddim allan or lle yma yn y llong hon. Ychydig wyddwn beth oedd om blaen.

Roedd yn beth cyffredin i hogia ddengid yn Awstralia bryd hynny a roedd y clwy wedi gafael ynof innau. Doedd gennyf ddim syniad beth i wneud na lle ron am fynd. Y plan oedd cael cymaint a allwn om cyflog yn gyntaf. Toedd hyn ddim yn hawdd. Gallem fynd at deiliwr or enw Morgan yn Storkton a prynu ein goods ar Capten yn talu!!! Roedd y cena teiliwr yn fodlon advansio pres on a fifty fifty basis, hynny yw buasai yn rhoi 1 i ni ond i ni signio am ddwy. Roedd fy mryd ar ddianc nos Sadwrn, roeddym i fewn er dechraur wythnos a disgwyl cael sub nos Sadwrn, ond toedd rhen Gapten ddim ar gael i roi pres i neb ac aeth mwyafrif or criw ar strike gan ddemandio eu talu i ffwrdd. Drannoeth roedd angen symud y llong ond gwrthodwyd ar canlyniad oedd nad oeddem i gael dim bwyd os na weithiem. Dydd llun galwyd plismyn i mewn a bygwth mynd a ni ir jail os na weithiem, yn gwbwl ofer. Ni allair plismyn fynd a ni onibai fod y capten wedi codi warrant ac nid oedd wedi gwneud hyn. Roedd bellach naw ohonnom yn benderfynnol nad aem bellach efor llong. Dydd mawrth awd ir lan i weld y shipping Master anfonodd ni at dwrna. Tra yn deud ein stori wrth y twrna daeth plismyn i fewn i holi amdanom a wedi deall marchiwyd ni trwy y dref ir jail ac yna aethont i rwondior gweddill i fyny, fel erbyn canol dydd roedd y naw ohonnom yn y cwt byhafio. Roedd y jail yn Newcastle wrth ochor y Post Office ar Main Street, ac os oedd gennym bres gallem gael bwyd o gaffi yn ymyl, ond ei ordro drwy y warders. Dim ond matia oedd ar lawr i gysgu arnynt a naw i ddwsin mewn cell oedd yn llawn chwain. Tua pump or gloch daeth ein twrna i drafod busnes. Yr unig gysur allai roi oedd maer unig ffordd i gael yn glir ar llong oedd mynd ir jail am gyfnod. Cytunwyd i dalu 2 gini bob un iddo am gymeryd ein case. Tua deg bore drannoeth awd a ni ir cwrt mewn Black Maria gyda ceffylau yn ei thynnu. Hyrddiwyd ni ir prisoners Box a dechreuodd y gweithgareddau gyda amryw o gases on blaen ni. Or diwedd dowd an hachos ar cyhuddiad oedd Absensce without leave and disobeying the lawful command of the Master Bu trafodaeth faith rhwng y ddau dwrne a J.D. Yn rhyfedd iawn chafodd run ohonnom ni ddwued gair. Wedi iddynt orffen trafod troth y Judge at JD What are you going to do with these men Captain, do you want them back? a dyna J.D i fynu  a rhyw hen wen chwerthinllyd fel gallai wneud. No meddai I think you better punish them to teach a lesson. Edrychodd y judge tros ei sbectol arnom a rhoes ei ddedfryd. So and So said to be the leaders go to prison for 14 days, and the rest of you 7 days, all without the option of a fine. Rwan dyma ni wedi ein collfarnu ag i ddechrau ein pennyd awd a ni yn ol yn y Black maria ir jail i aros train i fynd a ni ir wlad. Roeddem wedi cael brecwast ond dim cinio ac yn hwyrach yn y pnawn pan leiniwyd ni tu fewn ir carchar an shacklio ni wrth ein gilydd fesul tri. D Roberts, Tir Dyrus yn y canol, Joe Larney un ochr a finnau yr ochor arall. Marchiwyd ni ir steision mewn prisoners van efo cwnstabliaid i edrych ar ein holau ac awd a ni ir wlad i le or enw Maitland. Pan gyrraeddom yno gwelem fryn uchel heb fod ymhell or rheilffordd a walia uchel ar ei dop. Doedd dim amheuaeth beth oedd. Marchiwyd ni fyny at y ty mawr ar ben y bryn, datwyd y gefynnau ,a wedi cael y formalities stripiwyd ni yn noeth a pawb ir bath er doedd yno ddim sebon. Roedd tua chwech or gloch erbyn hyn a heb gael bwyd a heb gael bwyd ers y bore, ond chafwyd dim y noson honno chwaith. Rhowd ni mewn celloedd ar ben ein hunain. Mesurair gell chwe troedfedd sgwar, drws o haearn a drws o faria, ffenast gul yn uchel ar y pared a dodrefn yn cynnwys ond pisar dwr a stol. Tua saith or gloch agorwyd y drws a chefais ddarn o ganfas a dwy blanced. Ni fum yn hir yn ffendio pwrpas y canfas gan yr oedd twll ymhob cornel iddo a roedd dau fachyn ar ddwy or waliau. Roedd yn ffitio ir dim fel hammock a gwnes fy ngwely rhag blaen, ac iddo. Pen ychydig daeth y warden o gwmpas ac ar ol edrych drwyr Spy Hole , meddai Nid dymar tro cyntaf iti fod mewn lle fel hwn. Wel fe frifwyd fy nheimladau ir byw. Fodd bynnag roedd yn esmwythach na chysgu ar fat budur yn llawn chwain fel y noson cynt. Fore drannoeth deffrowd ni yn fore a dangoswyd sut i blygu y gwely i fyny ai gadw tu allan ir gell. Yn ddiweddarach taflwyd tafall o fara i mewn a bum yn hir cyn ymosod arno, disgwyl coffi neu de! Druan ohonnof toedd dim i gael ond tafell o fara ddwy waith y dydd a dwr oer tra bu yno. Roeddym wedi ein gwisgo a siwt briodol, canvas pants a striped shirt a number ar y frest ar cefn. Os cofiaf yn iawn 109 oeddwn i. Roedd tri ohonnom dan ugain oed a reoddym i fynd i ben drawr carchar. Maer olygfa om blaen byth, popeth yn cael ei wneud fel yn yr army. Sefyll mewn lein wedyn right turn a quick march. Joe Lamley oedd yn arwain ac ar ol gorchymun i left turn daliodd i gerdded yn ei flaen gan syllu ar y warder nes roedd helynt mawr. Wedi mynd drwy lawer o formalities yn y block newydd rhowd ni yn ein celloedd unig lle y cadwent ni oddigerth am hanner awr o excercise mewn iard gauedig bob bore a phnawn. Ni chaem siarad an gilydd o gwbwl. Byddair Governor yn gwneud ei rownds yn ddyddiol pryd y byddai pob drws y cael ei agor oi flaen a phob carcharor yn sefyll gyferbyn gan salutio. Un bore reoddwn wedi methu cael ir W.C a phan ddaeth y Governor heibio roedd yn hawdd deall hyn Phew!! medda fo a chlep ar y drws arnaf. Fe ddaeth yr wythnos hir bythgofiadwy honno i ben, a cofir mai 16 mlynedd a hanner oeddwn.

Gwawriodd bore rhyddid, rhoddwyd ein dillad ein hunain inni a thicad tren yn ol i Newcastle. Daeth saith ohonnom allan a deallasom ar ein cymdeithiom hyn bod nhw yn cael uwd arwahan ir bara. Y pwrpas oedd ir troseddwyr sylweddoli ar eu pennyd. Wedi i ddrws y ty mawr gau arnom ar yr ochr oreu y tro hwn aethom ir pentref ir caffi agosaf am feed o ham and eggs. Roeddynt yn ein disgwyl fel pe taem wedi anfon rhag blaen. Pen ychydig oriau roeddym yn ol yn Newcastle ar broblem rwan oedd beth i wneud, roedd yr hen long wedi hwylio. Wedi sicrhau lle i aros gyda teulu caredig es i weld y shippimg master. Roedd ef yn bur ffafriol imi ac addawodd wneud ei ora i imi. O ganlyniad bu imi hwylio ar long or enw Era drannoeth yn tradio rhwng Newcastle a South Australia ar cyflog yn 6/10/0. Cyn pen mis roeddwn yn AB yn cael 8 y mis. Roedd y llong hon tua 40 oed a rhai or criw wedi bod arni am 25 o flynyddoedd. Bu amser cyn cefais lythyr oddi cartre gan nad oeddynt yn gwybod lle ron i a pan glywodd fy mam anfonodd imi ddod gartre modd cyntaf. Ar ol chwe mis gadewais yr Era yn Newcastle. Es i Sydney, ron wedi clywed fod un o griw y Tropic wedi dianc a hefyd mai Cymro oedd yntau.

Es arni ac ar ol gweld y met gofynnodd hwnnw What are you doing, are you on the beach? Roedd gofyn hyn yn halen ar y briw. Fe ddywedodd ei fod eisiau llongwr a buaswn yn cael dechrau drannoeth. Pan ofynnais faint oedd y cyflog dywedodd y buaswn yn cael yr un faint ar lleill, sef cyflog Lerpwl 5. Roeddwn yn cael 8 y llong ddwytha, meddwn a gwelwn yn fuan os nad oeddwn am gydsynio nad oedd dim job felly roedd rhaid acseptio y telerau rhag blaen.

Tropic 1-7-14 i 30 8 14

Yr oeddem ar ein ffordd gartref pan dorrodd y rhyfel allan. Gorfu inni fynd i fewn i Capetown, roedd bron yr oll or criw yn perthyn ir RNR (Royal Naval Reserve); roedd yn cario dau o ynnau 4.7 ac yn fflior Blue Ensign. Ar ein ffordd aethom heibio i amryw o longau y gelyn ar naill yn cymeryd dim sylw or llall. Roedd y raider Javier Willhelm di Grosse yn operatio o gwmpas St Vincent Cape de Verde Islands,  ond yn ffodus ni ddaeth ar ein traws a dinistrwyd hi gan HMS High Flyer yn fuan wedyn. Cyrraeddom Tilbury ar nos Sul Awst 30, 1914. Es adra B.O.T gan lygio fy luggage am curios ar draws Llundain, cyrraedd Pwllheli tua un drannoeth a chychwyn cerdded adra, cyfarfod rhen John Ty Uchaf ai lori ar yr Ala a hwnnw ddim yn fy adnabod. Cefais lifft ar y bws o Bodfel i Bryncynan ac adref oddiyno ar draws y caeau. Roedd fy mam yn llawen iawn o fy nghael adra. Roed hi wedi bod yn yr ysgol efo JD a roedd wedi anfon pc iddi ac arno yn unig Diod oedd yr achos i John gael ei adael yn Australia !!!

Roeddwn bellach wedi troi yn 17 oed ac yn cael cyflog AB. Bum efo tair o longau o hyn ymlaen yn perthyn i longau Pwll Parc ar diwaethaf ir C.P.R. Ryw dro tua diwedd 1915 bu bron imi a boddi wrth ymdrochi yn Baltimore ar bnawn Sul. Aethum rywsut i ddwr rhy ddyfn a chollais bob rheolaeth arnaf fy hun, all neb ddychmygu beth ywr teimlad ond rhai fu mewn argyfwng cyffelyb. Rhywsut ces afael ar un or piles a barnacles drosto a felly dois ir wyneb a chawsant job im tynnu oddiyno.Roedwn yn scratches dros fy nghorff i gyd ond dois ata fy hun erbyn drannoeth. Bum am flwyddyn na allwn edrych ar neb yn neidio ir dwr. Pan yn hwylio o Chile am Ffrainc trwy y Panama Canal yn 1915 digwyddodd landslide yno un bore. Cyrraeddom ni Balboa ac aros yno am dair wythnos, bu raid i ni ddychwelyd drwy y Straits of Magellan. Es at y llyw am 4 or gloch un bore ar ol gadael Punta Arenas a dymar Capten yno a chau ei ddwrn yn fy wyneb Tendia Tendia Tendia! Myn diawl mae hi yn mynd 16 knots ac os ei di oddiar y cwrs byddwn yn creigiau yn slap !!! Erbyn Awst 1916 roeddwn wedi cwblhau digon o sea time i fynd am dicad, fe gofiwch imi adael yr ysgol yn 12 oed ac heb stydio dim. Fodd bynnag es ati o ddifri ac ar ol llai na dau fis mewn ysgol yng Nghaerdydd mi fethais, ond ar ol pythefnos gartre es yn fy ol a llwyddais yr wythnos ganlynol. Roeddwn bellach wedi cefnu ar o flaen y mast.

Picton

1-12- 16 i 10-11-17

Fy job gyntaf oedd 2nd mate ar y Picton, perthynol i E.T Radcliffe & Co a captain Roberts yn dod o Cricieth, roedd wedi ei eni yn Edeyrn. Cario ammunition a stores oeddem or USA a Canada a Ffrainc.Cawd amal i narrow escape oddiwrth submarines. Wedi i mi ei gadael yn Pennarth aeth allan i Canada a roedd yn Halifax pan ddinistrwyd y lle trwy long yn cario TNT fynd ar dan a ffrwydro. Ychydig iawn o griw y Picton a achubwyd.

Florentino 1918

Bum yn second mate ar y Florentino Houlder Middleton & Co, am y rhan fwyaf o 1918. Chinese oedd criw hon a fel y Picton actio fel transport ar draws y Werydd oeddem ni. Tua diwedd 1918 ces dicad mate. Roedd y rhyfel bellach wedi darfod a bum yn ffodus i ddod trwyddi heb anffawd. Fy llong nesaf oedd Frankby, Mcvicar Marshall & Co. Roedd wedi ei hadeiladu fel y William Wallace cyn i Mcvicars ei phrynu a bu dan charter ir Italian Government am yn agos i flwyddyn a hanner am 300 y dydd, yn cario gwenith ir West Coast Italy. Ar ol gadael y Frankby es yn ol ir ysgol a pasiais yn Feistr ar y 13 o Ragfyr 1920 pan yn 23 oed.

Bum gartre am gwrs gan nad oedd yn hawdd cael lle bryd hyn ac roeddwn yn briod a merch gennyf. Roedd Mcvicar, Marshall wedi gwerthu i llongau i gyd ir Scindia Co, Bombay, amryw ohonnynt, yn cynnwys y Frankby eisioes wedi mynd allan i India. Fe joiniais y Frankmere fel Mate ym Mai 1921 a newidiwyd ei henw cyn hwylio ir Jalavihar. Tradiem am tua dwy flynedd rhwng yr UK ac India, a wedi hyn yn gyfan gwbl ar yr Indian Coast. Ar un bnawn Sul tra ar angor tu allan i Green Island ar entrance yr afon i Moulmein gwelwyd rhywbeth yn y dwr tua pum i chwe milltir i ffwrdd. Codwyd yr angor ac ar ol nesau canfyddwyd mae sgwner yn water logged oedd a thri o ddynion wedi eu lashio dan y bowsprit, un mewn cyflwr drwg iawn. Llwyddwyd iw hachub. Ymddengys ir sgwner gapseisio dri diwrnod yng nghynt ac or deuddeg criw dim ond tri achubwyd. Rhoth y Government watch aur ir Capten ar Pilot am eu safio.

Ar y 13eg o Ragfyr 1923, o fewn tair mlynedd ir diwrnod y pasiais yn fesitr, ces fynd yn Gapten ar y Jalapalaka roeddwn yn 26 a hanner, a bum yn tradio ar yr Indian coast hyd ddiwedd 1930. Bu agos i ni gael ein dreifio ir lan mewn cyclone ar y N tip or Andoman Islands. Yn y llong yma dro arall trawodd ar graig oedd yn uncharted yn Point de Galle, Ceylon, a galwyd y graig yn Jalapalaka rock. I wneud yr harbwr yn saff fe chwythwyd y graig i ffwrdd gyda dynamite. Byddair Seconds (Quarter masters) yn plymior dwr wrth entero a gadael port a byddai ganddynt gan swynol ar dop eu lleisiau Panch bam... nemila sat bam. Pwy fu ar y mooring boats yn Calcutta na chlywodd y rheini yn canu eu shanties wrth eu gwaith. Hindoos fyddem yn gario fel llongwrs, rheini yn dod o Surat. Byddai yr hen Surang yn gwneud trip gartre i wlad ei hun, fel byddai yn dweud, pan fyddai angen dwylo newydd ac yn amal iawn fe ddeuai a Chocra, perthynas i rai ohonynt tua 10 i 12 oed yn ol i ddysgur grefft. Un dydd Sul tra ar buoy yn Moulmein gwelwn sampan yn tynnu am y llong a tua naw o griw ynddo , ac yn eu plith y Chocra oedd ddim yn un or criw yn swyddogol. Roedd y tide yn rhedeg yn gryf a throdd y sampan ai wyneb yn isaf gan daflur cwbwl ir dwr. Driftion cyn i neb allu taflu rhaff na dim.Lansiwyd y lifeboat dan ofal y 2nd mate ond erbyn hyn roedd yn nos ar y cwch yn dychwelyd. Roeddwn mewn penbleth rhag ofn fod rhai wedi boddi yn enwedig y Chocra. Fodd bynnag pan ddychwelont roeddynt yno yn gryno. Gallent nofio fel pysgod a dringo fel myncwns. Byddwn yn rhyfeddu atynt yn gallu gafael yn y stay efo bodiau eu traed a cherdded i fyny. Cefais ddigwyddiad hynod iawn tra ar y Jalavijaya yn Bassein. Roeddem yn shiftio o un felin ir llall efor tide a thra yn dod heibio right hand bend yn yr afon daeth lighter allan or banc ac aethom i wrthdrawiad. Sinciodd y lighter a credem i un or criw golli. Mooriwyd gyda un angor allan ar rhaff ir lan yn y felin rice. Drannoeth tua deg or gloch aeth y mate ataf i ddweud fod arno ofn fod y dyn a foddodd ddoe wedi dychwelyd in poeni ac yn sownd yn y chaen. Es ymlaen fy hun ac yn sicr ddigon roedd yno gorff ai fraich wedi bachu yn chaen yr angor. Gwnes awgrym ar ir mate slackior chaen yn syth a nofiodd y corff efor trai. Fodd bynnag ar dop llanw yn y pnawn roedd y corff yn hofren o gwmpas y llong. Roedd yn ddigwyddiad pur anghyffredin.

Tra yn llwytho rice direct or melina byddai y lle yn glwstwr o lygod mawr a rheini fel cathod. Byddai raid cael dynion yn barhaus ar y gang planks efo bamboos iw cadw draw. Serch hynny byddent yn dod i fewn ar y rhaffau ac yn amal yn y boreuau deuai rhai or criw ymlaen am feddyginiaeth iw sodla, lle byddair llygod wedi cnoi croen caled yn ystod y nos. Byddem yn cario bob math o gargo, byw a marw. Cofio mynd a cheiliog a wyth o ieir o Birkenhead i Rangoon a roedd 2/- y pen o bonus i mi fel mate os aethant yn saff. Digwyddodd clwyf eu taro a toedd dim ond yr hen gobyn yn fyw pan gyrhaeddom i Rangoon. I ryw wraig oeddynt yn mynd a bu iddi ysgrifennu llythyrau chwyrn iawn yn eu cylch. Fodd bynnag anfonodd ddau swllt am yr hen geiliog er ei fod ar ei sodlau a golwg druenus arno. Gadewais India tua diwedd 1930 ar y P&O Naldera a roedd Amy Johnson y pilot enwog yn yr un llong ar ei ffordd gartre, Roedd wedi fflio o Lundain i Australia ei hun.

Bum adra am gyfnod hir, meddwl am ffarmio. Roedd pawb yn rhydd efoi cynghorion ar diwedd fu imi ddychwelyd ir mor eto yn 1932 fel second mate ar yr Athelchief, perthyn ir United Molasses Company. Wedi peth amser mewn gwahanol longau oi heiddo rwyf gyda hwy o hyd, yn feistr y 16 mlynedd ddiwaethaf. Bum am gyfnod o 17 mlynedd ar yr un llong yn yr Home Trade ar Baltic. Gwelais lawer tro ar fyd yn y llong hon yr AthelTarn. Yn 1935 aeth i wrthdrawiad a railway bridge yn cario main line traffic rhwng Amsterdam a Copenhagen ai rhoi allan o iws am fisoedd. Rhowd y llong dan arrest pan aethom i fewn ir Danish port o Stege nes talwyd 10,000 bond i lawr.  Byddem yn pigo pobl od fel criw, rhai da, rhai fel arall. Roedd un yn hynod sef Reeves y Bosun. Hen fachgen dros ei drigain oed, llongwr heb ei ail ond byddai y ddiod yn cael y goreu arno yn amal. Roeddem yn Ffrainc, Havre un tro yn llwytho triog. Cafodd yr hen Reeves fwy nag oedd yn dda iddo ac fe setiodd rhai or bwlis ifanc arno ai guro ai gicio yn anrhugarog nes fod ei wyneb fel pulp. Serch hynny wnai yr hen greadur ddim dweud pwy ddarfu. Pen wythnos gorfu imi ei roi mewn hospital yn Gluckstadt, Germany, efo carbuncle ar ei wddw ai adael yno. O ganluniad paciwyd ei ger ac anfonodd air fod ganddo 10 yn ei room. Chwiliwyd ac ail chwiliwyd ond nis cawd, roedd yr hen greadur wedi eu cuddio mewn hen bar o racs o socks ai taflu ar lawr o dan y bunk. Chwedl yntau Fuasai neb yn meddwl dwyn hen bar o socks!

Yr hanes mewn papur newydd o'r Iseldiroedd

"Did we strike anything Mr Mate?"

 

Yn ystod y rhyfel rhedodd llong Americanaidd, y Southland, inni a ninnau yn fast alongside. Roedd y mate ar second engineer yn yr after peak tank ar y pryd felly dychmygwch eu braw pan agorwyd ochr y llong yn y compartment yma. Buom yn dock am repairs am fis. Dro arall tra yn angor ar yr afon Scheldt ar noson oleu leuad braf, tua un or gloch y bore Sul rhedodd yr American William Tyler Page inni, agorwyd port bow rhen long or forecastle head tan y water line a thrwy y  deck am tua deg troedfedd gan falurio cabannau y criw ar y port side. Cymeryd tua dwy awr i ryddhau dau o hogia 16 oed wedi eu trapio yn y llanast, roedd rhain yn gwneud eu voyage cyntaf. Serch yr holl ddamage frifiwyd neb. Gallwyd cadwr hen long ar y wyneb ai dockio yn Antwerp drannoeth.

William Tyler Page

 

Atheltarn

 

Yn Plymouth bum drwy y rhyfel arwahan i ambell i voyage i Falmouth, Fowey, Dartmouth, Brixham a Portland yn oilior fleet. Yn yr amser buom yno fe gariom, neu ei bwmpio ir fleet, 800, 000 tunnell i 1300 o longau. Er y bomiwyd Plymouth a Devonport yn ddrwg buom yn ffodus na chwasom ddim miwed oddiwrth y bombs.

Mae bellach 23 mlynedd er pan joiniais yr Athel Line ac yn dal i fynd o hyd yn 1955. Digwyddiad pur anghyffredin oedd i Wil y mab hynaf hwylio am gyfnod fel mate efo fi. Yn ddiweddarach bu i mi releavio ef fel meistr ar ddwy long yn olynol.

Mae hi wedi bod yn daith faith o 1911 1955 a llawer tro ar y fyd. Maer hen ysfa am gael traed ar terra firma mor gryf ac erioed.

********

Llongau Capt John Roberts Edeyrn

Yacht Betsy of Porthdinllaen  - OW Evans 1907 11

SS Arvonian, Cardiff, O&W Williams 1911 13

SS Tavian, Cardiff, O&W Williams, 1913 14

SS Era, Melboutne, Howard Smith&Co, 1914

TSS Tropic, Liverpool, White Star Line, 1914

SS Snowdonian, Cardiff, O&W Williams, 1914 15

SS Devian, Cardiff, O&W Williams, 1915-16

TSS Lake Michigan, Liverpool, Canadian Pacific, 1916

SS Pictom, Cardiff, E T Radcliffe, 1916 17

SS Florentino, London, Houlder Middleton, 1918

SS Frankby, Liverpool, Mcvicar Marshall, 1919-20

SS Frankmere, Liverpool, Mcvicar Marshall 1921 23

SS Jalavihar, Bombay, Scindia Steam Nav, 1923 26

SS Jalapalaka, Bombay, Scindia Steam Nav, 1927 30

SS Jalarifaya, Bombay, Scindia Steam Nav, 1930

MV Athelchief, Liverpool, United Molasses co

TSS Teno Valpariso Copamania Sud Americana

MV Athelknight, Liverpool United Molasses

SS Atheltarn, Liverpool, United Molasses, Co

SS Athelmere, Liverpool, United Molasses Co

SS Brita Thordens of Liverpool. WS Kenmaugh, Liverpool ?

MV Athel Queen

MV Athel Princess

MV Athelfoam

MV Athelbeach

MV Athelduke.

********

Y teulu

Fuasai pictiwr ddim yn gyfa heb y teulu. Priododd Janet a finna yn ifanc a bu inni saith o blant, sef dwy ferch Betty a Judith a pump o feibion Wil, Henry, John, Hugh, a Dewi. Maer hynaf yn awr yn 36 ar fenga yn 16. Loes fwyaf ein hoes oedd colli y fam yn 1947, Hi oedd ein guiding star i gyd.

********

Diolch yn fawr i Capt Hugh Roberts a'i chwaer Mrs Judith Griffith am rannu hanes eu tad efo ni.

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com