Fel Griff Pencaera mae pawb ym Mhen Llŷn yn fy nabod i achos ar Ffarm Pencaerau y ces i fy magu. Fe symudodd Mam, fy chwaer Jennie a finnau yno i fyw at Taid, Nain a John pan fu farw fy Nhad yn 44 oed yn 1937 a finna’ ond dyflwydd oed.  Symud yno o Benrhyn Mawr, le ces i fy ngeni, y drws nesa i Benrhyn Canol lle cafodd fy Nhad, Abram ei eni, felly ar un ochr, un o deulu Penrhyn Canol ydw’i.

Roedd gan fy Nhaid a Nain Penrhyn Canol, William Robert (1850-1935) a Jane Catherine (1854-1936)  bedwar o blant.  Yn eu trefn, Robert (g.1885); Ann (g.1887); Evan (g.1889); a fy nhad Abram (g.1893).

 Saer coed oedd  Taid a gafodd ddamwain a thorri ei goes wrth adeiladu’r landing i gario manganese o Borth Ysgo. Fe wnaeth Robert ei ddilyn yn yr un grefft a ymfudo i America yn 1907. Dyma gofnod ohono yn mynd rwy Ellis Island a hefyd gofnod o Jane Owen, Tŷ Oer, Clwt y Bont yn 1910.

Robert - Ellis Island   Jane Owen - Ellis Island

Mae’n ddiddorol taw mynd i fyw i Vermont ardal chwareli wnaeth Jane o gofio taw o ardal Bethesda roedd yn dod. Tybed a’i dyna’r rheswm dros symud yno?   Go brin fod y ddau yn nabod ei gilydd yng Nghymru achos roedd Clwt y Bont ac Aberdaron yn bell pryd hynny, ond cyfarfod wnaethon nhw a phriodi ym mis Mai 1919. Fe adeiladodd Robert dŷ 715 Cherry Street, yn Rome yn Hudson/Mohawk Valley, NY State ac fe anwyd iddynt fab Bill yn 1922.  Fe briododd Bill a Beverly, o dras Wyddelig, a symud i fyw yn Rochester.  Mae’r flwyddyn 1922 yn creu ychydig o gymhlethdod achos yn ôl Mam dyna’r tro olaf iddynt ddod yn ôl i Gymru. 'Roedd Mam yn ferch ifanc 18oed a’u gweld am yr unig dro yn Siop Isa’ (Mrs Rice) Pencaerau.

Fe fyddai Robert a Nhad yn llythyru hyd at farwolaeth Nhad yn 1937, ac wedyn fe fu Mam a Jane yn llythyru yn gyson. Yn wir roedd Robert a Jane yn awyddus i ni’n tri fynd i fyw i America amser y rhyfel gan eu bod yn meddwl fod pethau yn ddrwg arnom ym Mhen Llŷn a ninnau mor agos i Lerpwl.

"Breuddwyd plentyndod oedd cael mynd i America i’w cyfarfod"

Dwi’n cofio’r parseli o fwyd nad oeddem rioed wedi gweld o’r blaen fel lemon meringue pie, gyda’r lemon mewn pilsen  yn dod o America a socs fair isle. Fe wnes innau ddechrau sgwennu atynt hefyd. Yn 1966 anfonais luniau a ffilm 35mm o Benrhyn Canol a bae Aberdaron, a hefyd Tŷ Oer Clwt y Bont hen gartre Jane a manylion o raglen ocsiwn pan werthodd ei thad yr hen gartre ac ffilm  o un o’i hen ffrindiau ysgol.

Dyma rannau o’i llythyron yng Nghymraeg yn cyfeirio at hyn:

“Wel o’r diwedd dyma fi yn cael hamdden i anfon gair atoch ac i ddiolch i chi am y darluniau ar card o fy hen gartref anwyl. Ni ellwch amgyffred y teimlad ydyw o gael gweld darluniau o’r hen ardal wedi bod oddi yno ers 56 yrs. Ond y mae'r cyfan yn dod yn ôl i'r cof. Coeliwch fi yr wyf wedi treulio oriau yn edrych arnynt………….”  Tach 26 1966.

Am ryw reswm, dwi ddim yn cofio pryd na pham, ond fe wnaethom golli’r cysylltiad,na chlywed dim oddi wrth Bill, yn wir dwi ddim yn credu ei fod o fwy na Beverly yn hoff iawn o sgwennu!!  Yna fe glywodd Mam o rywle fod y ddau mewn Nursing Home  a chael eu cyfeiriad yn Boonville. Fe ysgrifennais atynt yn 1979 a dyma  eu hateb:  

Fe welwch fod yn ddau wedi marw yn 1977 yn 92 oed.  Syndod i mi oedd y cyfeiriad at “…baby son who created so many happy moments….”,  achos doeddwn i ddim yn gwybod am ei fodolaeth.

Bum yn aml yn meddwl am drio chwilio am bapur newydd yn Rochester gan obeithio cael erthygl am fy ymdrechion i ddod o hyd i Bill a’i deulu, ond bryd hynny roedd yn rhy gymhleth a thrafferthus.

Diolch byth am dechnoleg newydd sy wedi dod i ni bethau fel  Rhiw.com, sy’n drysor o wybodaeth. Fe agorodd fyd newydd i mi hefyd. Yn gyntaf drwy ffrind imi, fy nghyd actor Huw Emlyn gael cyfrifiadur a mynd ar y we! lle digwyddodd ddod i gysylltiad â merch oedd yn enedigol o Landeilo, ac yn byw ym Methel, Connecticut. Fe gysylltais i a hi gyda ffacs yn dweud am fy niddordeb i ddarganfod fy nheulu. Fe ddaeth Rhianon o hyd i ohebydd Clair Ritter oedd â diddordeb yn y stori. Dyma erthygl a  sgrifennodd yn y Democrat & Chronicl, Rochester ym mis Medi 2000.

O fewn llai nag wythnos fe gysylltodd rhywun a Rhianon i ddweud fod Bill fy nghefnder wedi marw ond fod Beverly yn dal yn fyw ac yn wir fe ffoniodd Beverly hi i ddweud ei bod wedi ail briodi ac yn byw yn Elba.  Ar 19eg o Fedi 2000, fe siaradais ar y ffôn gyda Beverly. Er nad yw’n perthyn dafn o waed imi roeddwn yn eitha’ cyffrous ar ôl yr holl flynyddoedd o gael siarad ‘da un o’r “teulu” yn America!  Dechreuais gysylltu â hi a Michael ei mab drwy e-bost, a oedd yn awyddus iawn i wybod mwy am ei deulu, yn enwedig gan ei fod yn unig blentyn a hefyd felly ei rieni.

Ym Mis Ionawr 2001 fe wnes gyfarfod a Michael yn Efrog Newydd ac yn rhyfedd roedd yn gweld tebygwyd rhyngddo fi a’i Dad yn syth ac yn falch o’r cyfarfod gan mai fi oedd y “perthynas gwaed” cynta’ iddo gyfarfod. Treuliom tua 2 awr gyda’n gilydd gan gynnwys ymweld â Rockefeller Centre.

Yr haf canlynol roeddwn wedi cael gwahoddiad i briodas i berthynas i Rhianon yn Toronto ac yn gyrru yn agos i Elba a Rome. Ces gyfle felly i ymweld â Beverly a hefyd ddarganfod y tŷ oedd Robert wedi ei adeiladu, 715 Cherry Street yn Rome. O ran cwrteisi fe ofynnais i wraig y tŷ oedd y dyfrio’r ardd am ganiatâd i gael tynnu lluniau ac egluro pam. Ei ymateb oedd “I’ve come out in goose pimples because my grandfather came from Anglesey”. Gwefr oedd cael mynd i mewn i’r tŷ a gweld gwaith coed Uncle Robert. Roeddwn yn gwybod mai ym mynwent Brotestannaidd Rome oedd y ddau wedi eu claddu, ond doeddwn i ddim yn dychmygu y byddai tua i filltir o hyd ac wedi ei gorchuddio a choed ac y gallwn yrru drwyddi.

Ar ôl ychydig amser o chwilio roedd yn amlwg fod darganfod y bedd yn dasg anobeithiol, ond wrth edrych drwy’r coed gwelwn lecyn yn y pellter a rhywbeth yn dweud wrtha i mai yno yr oeddynt wedi eu claddu. Ces fy ngyrru i lawr yno a gwyddwn yn hollol ble i stopio ac ar ôl cerdded rhyw hanner canllath roeddwn ar bwys bedd Robert a Jane!

"Dyna’r agosaf y gallwn obeithio dod at wireddu breuddwyd plentyndod"