"Huw Cae Crin"

Hen Bennaeth y Pum Cenehedlaeth yn Cofio am y Dyddiau Gwaeth.

Pur ychydig o bobl sy’n awyddus i gychwyn cerdded i un man heddiw – ond pan oedd Mr Hugh Jones, Penmaes, Uwchmynydd ym mlodau’i ddyddiau nid oedd dim ond cerdded amdani. Cerdded o Aberdaron i Bwllheli ddwy waith yr wythnos pan oedd yn gweithio ar adeiladu’r harbwr yn y dre ryw hanner can mlynedd yn ol, cerdded  i ffermydd yn Eifionydd .... cerdded o’i gartref yn Uwchmynydd i Dudweiliog, ymlaen oddi yno i Bwllheli efo buwch yn ei ol i Uwchmynydd ‘run noson er mwyn bod adref drannoeth i blannu tatws. Cefn ei esgid yn crafu ei sawdl nes ‘roedd yn gwaedu a gorfod cerdded ar y ffordd fetlin heb ddim ond sach  wedi lapio am ei draed. ‘Ydi mae pethau yn dipyn amgenach erbyn hyn’ meddai Hugh Jones.

Llong ar y cei ym Mhwllheli yn 1925, yn dadlwytho coed o Norwy.

Y mae Mr Jones yr hynaf o bum cenhedlaeth – ac yn 92 oed, er y buasai yn anodd gennych gredu hynny pe ymwelech ag ef yn ei dyddyn uwchlaw Porth Meudwy ym Mhen draw Llyn. Yng Nghaernarfon y ganwyd ef ond pan oedd yn grwtyn bychan iawn daeth i Rosirwun at ei ewythr ‘Sion Cwm Ci’ i’w fagu.

Ni chafodd Hugh Jones ddiwrnod o ysgol. ‘Cario tywod efo’r drol i adeiladu Ysgol Rhoshirwaun y bum i’ meddai. Dechreuodd weini ar ffermydd yn fore ar ei oes a gweini y bu – arwahan i ysbeidiau byr yn tendio ar y seiri cerrig ac yn gweithio ar harbwr Pwllheli – nes y daeth i oed pensiwn.Bu Hugh Jones mewn degau reit siwr o ffermydd yn Llyn ac Eifionydd. ‘Roedd hi’n talu i’w newid nhw’n aml er mwyn cael gwell cyflog a chael cyfle i adnabod gwahanol ardaloedd’. Ar ambell Ffair Wyl Ifan ai i Gricieth i gyflogi’r cynhaeaf ar ffermydd Sir Feirionydd.

A’r cyflog yn yr oes hono ? Y tymor cyntaf y troes ati i borthi cawsai chwe sofren yn yr hanner blwyddyn. Ar ol priodi nid oedd ei gyflog ond deg punt yr hanner blwyddyn pan anwyd iddo ef a’i briod eu seithfed plentyn. Ar yr harbwr ym Mhwllheli wrth weithio ddydd a nos fel byddai’r llanw – hanner coron am rhyw bedair awr a ‘llai na hynny mewn lleoedd y byddai’r llanw yn dod i fyny yn fuan’.

Er nad oedd baco ond tair ceiniog yr owns bryd hynny’ meddai Mr Jones ‘Mae’n dipyn gwell byd heddiw coeliwch chi fi. Meddyliwch am saith ohonnom ym Mhlas ym Mhenllech yn troi cae deng acer o wair cyn brecwast a’i gario tan hanner nos ‘run noson. Gormod o bwdin oedd hynny ynte?’.

Er iddo fyw yng ngolwg Enlli am gyfran helaeth o’i oes unwaith y bu Hugh Jones yn gweini ar yr ynys. ‘Lle rhy garcharus’ meddai. Ond pan gyflogodd i fynd i Enlli cafodd wyliau pentymor hir. Methodd a mynd trosodd am fis oherwydd tywydd mawr.

Cae Crin yn y pellter

Bydd Mr Jones yn codi allan bob dydd. ‘Ar wahan i’r hen goesau ma, mi fuaswn yn ardderchog’meddai. ‘Mae’n rhaid imi gael ffon, weithiau ddwy, i gerdded tipyn yn awr’.

Pedwar o’r plant sy’n fyw – un ohonynyt ddigon hen i gael pensiwn. Ac yn ffurfio’r pum cenhedlaeth y mae Mrs Jane Ellen Moore, Aberdaron ei merch hithau, Mrs Ellen Williams, Trwasfynydd ei merch hithau Mrs Betty Jones, Corris a dau blentyn bach Betty.