"Gwilym y Rhos"

Canrif o hanes y fro yn ddiogel yn y tŷ.  A fedrwch chwi ddweud i sicrwydd pryd y daeth pethau fel peiriant lladd gwair, peiriant cymysgu mortar, a dyrnwr ich cymdogaeth am y tro cyntaf?  A wyddoch chi pryd y daeth acw fotobeic i hwyluso trafnidiaeth?  Wyrach na ŵyr y rhan fwyaf o bobl ym mhwndraw Llŷn ddim chwaith.  Ond byddair peth hawsaf yn y byd iddynt ddarganfod y wybodaeth  -  dim ond troi i dyddyn Tyn Pwll yn Rhoshirwaun, a gofyn am weld cofnodion Gwilym Y Rhos.

Y mae yn Nhyn Pwll str o hanes lleol am y ganrif ddiwethaf ar ei hyd, ac am chwarter gyntaf y ganrif hon.  Oi dyddiau cynnar gwnaeth Gwilym Y Rhos gofnodiad o ddigwyddiadau pwysig a diddorol ei ardal.  I gael hanes y blynyddoedd cynharach, bun holir hen bobl.

Crydd oedd William Jones  -  Gwilym Y Rhos  -  wrth ei alwedigaeth.  Ni chafodd ond tair wythnos o ysgol yn hen gapel y Bedyddwyr, Rhoshirwaun  -  er ei bod yn anodd sylweddoli hynny wrth fwrw golwg ar ei lyfrgell, a darllen y cyfrolau a ysgrifennodd.  Ei fagwrfa ddiwylliannol fur Gymdeithas Lenyddol.  Datblygodd Gwilym Y Rhos yn chwiliotwr dygn, ac yn un o golofnaur gymdeithas farddol a roes arbenigrwydd ar ardal Rhoshirwaun.  Casglodd gannoedd lawer o ganeuon a baledi a gyhoeddwyd mewn papurau newydd neu a werthid mewn ffeiriau.  Ac mae ei gasgliad gwerthfawr yn gyflawn yn Nhyn Pwll hyd heddiw  -  ynghyd a llawer o ganeuon beirdd Y Rhos, am droeon trwstan yr ardal, a phob llinell o brydyddiaeth a gyfansoddwyd gan Gwilym Y Rhos ei hunan

Englynion.

Bu Gwilym Y Rhos yn barddonin gyson hyd ychydig cyn ei farw yn  1925.  Mae ei gyfrol Diliau Daron yn ei lawysgtif yn Nhyn Pwll, yn un drwchus.  Dyma ambell englyn ohoni:-

 

Ofn

Dechrau ofn ydyw dychryn  -  oi orsedd

Daw arswyd iw ganlyn;

Brath fel cledd, gwnar wedd yn wyn,

Dolaf a chwŷs yn dilyn.

 

Torrwr Beddau

Hen oesol gymwynaswr  -  dyn adwaen

Dan nodau bedd-dorrwr;

Dawr tlawd ar ymerawdwr,

Pob gradd yn gydradd ir gŵr.

 

Cysgod

Eilun ffug ai lom hugan  -  am daliodd

Im dilyn i bobman,

Cofus fodd ond cefais fan

I ymadael ar mudan.

 

Crydd

Gweithiwr parod rhwydd dirodres  -  dewr, craff

Ydywr crydd mewn proffes;

Ceidwr gwron llon er lles

Gannoedd o draed cynnes.

 

Ganwyd Gwilym Y Rhos ar Chwefror   23  1851,  a chawn engraifft oi ffordd o gofnodi hanes yn y nodyn hwn am ei gartref, Tyn Pwll  . . .   a adeiladwyd gan Ellis Parry, hendaid Gwilym Y Rhos, o ochr ei dad, a hynny yn y flwyddyn  1790,  ar y Rhos pan oedd yn gomin.  Ond daeth i feddiant R. Lloyd Edwards, Nanhoron, am chwe swllt a thair ceiniog.  Yn y flwyddyn  1910,  prynnais innau, sef Gwilym Y Rhos, ef gan Claude H. Lloyd Edwards, am chwe ugain punt.  Chwi welwch ei fod wedi bod yng ngafael llinach Nanhoron am gan mlynedd gyflawn, ond cefais ef yn l fel hanner coron drwg!

Rhydd wedyn gyfrif manwl am adeiladu tŷ newydd Tŷn Pwll.

Gwilym y Rhos yn Ty'n Pwll

* * *

Y Drylliad.

Hogyn wyth oed oedd Gwilym Y Rhos pan suddodd y Royal Charter  yn  1859.  Yr un noson yr oedd naw o longau bychain yn llechu ym mae Porthoer, ar arfordir Llŷn.  Chwerw fu eu tynged hwythau hefyd.  Edrydd Gwilym Y Rhos fel yr hyrddiwyd y llongau oedd wedi angori, rhai i ddanedd y creigiau a rhai ir traeth.

Yr oedd dwy long fechan ar y traeth wedi eu taflu i odre yr allt, tair gerllaw cerrig y trai wedi eu sincio a dim ond brigau y mestus yn y golwg, a thair yn ogofeydd tir Carreg wedi eu malu yn ysgyrion . . . Boddodd llawer ar derfynau Porthoer y noson honno.

Ac ychwanega:  Yr wyf fi, Gwilym Y Rhos, yn cofio yn dda y trychineb hwn, a bum ym Mhorthoer droeon yn gweld yr olygfa.  Ni chlywais yn fy oes ystorom mor fawr a hon, ac yn parhau cyhyd.

Ceidwad y cyfrolau yn Nhyn Pwll heddiw yw Mr. John Thomas Jones.  Mae yntau yn hoff o hanes ac englyn, a thrysora lyfrau, llawysgrifau, a chadair eisteddfod ei ewythr, Gwilym Y Rhos.  Mae can croeso ir sawl a fyn i ddarllen y llawysgrifau  -  ond maen rhaid mynd i Dyn Pwll i wneud hynny.  Ni roddir y gweithiau ar fenthyg ar unrhyw gyfrif yn y byd.

Dyna pam maent ar gael o hyd, meddai Mr. Jones, Gorchwyl anodd yw cael llyfr yn l ar ol rhoi ei fenthyg.

 

Allan o Y Cymro,  Ionawr  4ydd.  1962.

*********

Diolch i Wil Williams am yr hanes yma.

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com