Ond y peth harddaf yma yw y goleudy ysblenydd. Saif hwn ar y dibyn yn y pen de orllewinol i’r ynys, gyda’i ‘Revolving light’ ardderchog yn taflu pump fflach yna pedwar yn dywyll. Hefyd y ‘Fog horn’ yn cael ei weithio gan ddwy oil engine. Mae yn werth cael mynd i fyny y goleudy i weld y lamp hardd sydd y tu fewn, ond y mae mor gryf fel na ellir edrych arni heb gael glasses. Ni chaiff ymwelwyr fynd i fyny’r twr yn awr fel yn yr hen amser, am y rheswm i’r ‘suffragettes’ geisio rhoi Goleudy Eddystone ar dan. Mae tri ty yn perthyn i’r goleudy ac ynddynt y trig y rhai sydd yn edrych ar ei ol. Saeson yw y rhai hyn a byddant ar waith bob yn ail shift. Mae y goleudy wedi bod yn help mawr i longau yn y nos a dyma fel y canai Ieuan Lleyn iddo.

               ‘Mae darpar, llachar wawl llon – ar Enlli

                 Eirian llawr uwch eigion

                 Gyr oleu ar brydiau bron

                  Er oerddu nos i’r Iwerddon.’

Mae ar ynys ddeuddeg o dai heblaw y tri sydd yn perthyn i’r goleudy, ac mae’r rhan fwyaf ohonynt yn ffermydd. Un brif ffordd sydd yno yr hon sydd yn arwain yn union o’r Cafn hyd at y ty pellaf ar yr ynys. Ar y llaw dde wrth ddod i fyny o’r porthladd cawn Ty Pellaf sef cartref Love Pritchard y brenin, ac yna Rhedynog Goch a’r ddau Gristin. Ychydig cyn cyrraedd Cristin cawn yr hen gapel lle y cedwir yr ysgol ddyddiol, yna Plas Bach, Carreg Fawr, Ty Bach, Ty Nesa, Hendy a’r Nant ar yr ochr chwith, ac ar yr ochr dde cawn Carreg Bach a’r Mission House, ty y gweinidog a’r Addoldy. Hefyd yn y pen ogleddol mae hen fynachlog; sef muriau onglog gyda dwy neu dair ffenestr, wedi ei hadeiladu o Galch Brwd, a’r cerrig conglau i gyd o ‘Gritstone’, gerrig grud, ac mi ellir tynnu yr un garreg yn rhydd ac fe ddywedir mai ol bwledi o’r ‘Man of Wars’ sydd i’w weld yn dyllau y mynachlog heddiw.

Hefyd mae yn agos iddo addoldy, hen glochdy yr hwn a fu unwaith mae’n debyg yn fan lle yr arferant addoli ac yn ei ymyl mae mynwent ond sydd erbyn hyn yn bur ddiaddurn, ond saif yma dair o gofgolofnau heirdd, sef un ar fedd Lord Newborough a dwy er cof am yr hen seintiau. Y mae y pennill a ganlyn yn gerfiedig ar un ohonynt.

                ‘Safe in this Island

                  Where each saint would be

                     How wilt thou smile

                   On life’s stormy sea.’

Ac y mae’r ysgrif  yma ar fedd Lord Newborough hefyd ‘Canys yr oedd efe yn caru ein cenedl ni, ac efe a adeiladodd ini synagog’.

Dywedir fod yr ynys yn llawn o feddau gan fod ugain mil o saint wedi eu claddu yma ebai un hanes! Gwelir olion beddau hyd y caeau a’r ffyrdd a phobman. Gwelir hyd heddiw seler ar draws y ffordd gyferbyn a llidiart cadlas Ty Nesa, yr hon sydd yn cyrhaedd i’r ardd ac o dan y beudai yr hon sydd yn llawn o hen feddau.

             ‘Mae’n llawr hon – maen allor ha,

               Medrodau fel modrydau’.

Mae Enlli wedi bod yn lle Cristnogol iawn gan y bu yma lawer iawn o Seintiau yn byw o dro i dro. Ar ol i’r gallu Rhufeinig gael ei dorri yn yr ynys hon tua diwedd y bedwaredd neu yn ystod y rhan gyntaf o’r bumed ganrif, gormesodd lluoedd o for ladron ar y wlad hon a chafodd brodorion Cristnogol diamddiffyn eu harteithio yn feunyddiol gan yr Angles a’r Saxons ar un llaw a gan y Pictiaid ar y llaw arall, pa rai a lofruddiant eu hathrawon crefyddol a llosgi eu haddoldai, ac o dan y trallodion trymion hyn ymneilltuodd amryw o’r rhai mwyaf duwiol i leoedd mwy anhygyrch, a daeth rhai i’r ynys hon, lle y ffurfiasent Gymdeithas Sanctaidd gan arwain bywyd o hunan ymwadiad a phan laddwyd y mynachod ym Mangor is y Coed lluosogodd poblogaeth yr ynys. Yn eu mysg roedd Archesgob Eglwys Loegr yr hwn y dilynwyd gan lawer o ddynion da eraill o ganlyniad i hyn aeth yr ynys i gael ei chyfri yn sanctaidd. Disgrifiai rhai o’r hen feirdd Cymreig hi fel Nefoedd ar y ddaear neu Ddrws Paradwys, felly gwelir fod Enlli wedi bod ar hyd yr oesau yn lle sanctaidd iawn. Gwelir hyd heddiw lawer o ffynhonau, y rhai medd traddodiad a arferid gan y seintiau at eu gwasanaeth eu hunain, sef ‘Ffynnon y Barfau’ yn yr hon meddid y byddent yn torri eu barfau, un arall yw ‘Ffynnnon y Dwr Oer’ lle yr arferant gael diod a ‘Ffynnon y Dalar’ a’r ystyr yw yr arferant gael rhinwedd o’r dyfroedd.

Yn awr ychydig o fanteision addysg a gaiff y plant. Cedwir ysgol ddyddiol gan y pregethwr am ryw ddwy awr yn y prynhawn a byddent yn cael gwneud yn union fel pe byddent adref yno, er hynny mae pawb yn hollol gartrefol yno, y naill yn helpu y llall gyda phopeth.