"Atgofion Lizzie I"

   "Lizzie yn 1910"

Dwy flynedd gafodd yr ugeinfed ganrif o flaen arnaf, a chofiaf yn dda bethau a ddigwydddodd pan oeddwn yn bedair oed. Gweithiai fy nhad yng ngwaith haearn y Rhiw yn Nant Gadwen, ac yr oedd ar shifft o bedwar dan hanner nos, ac ar y gydar nosau byddai cyfeilles fy mam yn dod acw, roedd hi yn byw gyda’i thad a’i mam mewn bwthyn ychydig yn is i lawr y mynydd, gyda llaw mae yn fyw heddiw ac yn dal i fod yn Miss ac yn adnabyddus iawn mewn llawer cylch.

Yn ystod y gyda’r nos daeth bwgan acw ac agor y llidiart bach a arweiniai i’r cownt, a dyna lle roedd twrrw mawr fel tasa tsaen yn cael ei llusgo. Rhedodd fy mam i gloi y drws, wedyn diffodd y lamp a mynd i fyny’r grisiau yn ddistaw bach i drio gweld y bwgan ac edrych tebyg i beth oedd o. Yr oedd yn noson dywyll fel y fagddu a’r unig beth a welsant oedd rhywbeth gwyn mawr, a phasiwyd i sicrwydd mai rhyw ysbryd oedd o. Ges i beidio mynd i ngwely, gan fod ofn arnaf ac aeth pawb i lawr i swatio yn y gongol wrth y tan. Ymhen oriau daeth fy nhad adref , ac ar ol iddo glywed yr hanes aeth i’r ardd i gael golwg ar y bwgan, a be oedd o ond hen fulas wen George Stoneman, wedi crwydro oddi cartref a charchar chain arni, dyna be oedd yn cyfri am yr holl dwrrw. Bu raid i fy nhad ddanfon y ffrind adref, gan gymaint ei hofn, er fod problem y bwgan wedi solfio. Dylwn egluro mai sais oedd George Stoneman wedi dwad i weithio i’r gwaith fel saer coed o ochrau Devon, adeiladodd byngalo iddo i hun a’i deulu a buont yn byw yno am flynyddoedd. Cofiaf yn dda am y plant arferant fynd i’r ysgol efo mi, Leslie yr hynaf, Don yr ail a Violet yr ieuengaf ac roeddent wedi dod yn Gymry glan. Cyfarfu george Stoneman a damwain tra yn gweithio ar y stage yn Nant Gwythern a drodd yn angeuol iddo, ar ol hynny aeth y teulu bach yn ol i Devon. Cofiaf yn dda am lawer o enwau oedd yn gyfarwydd iawn i mi yr adeg honno fel Twm Sais, Dafydd Caerlleon, Nafi Mawr a Mr Shaw Rheolwr y gwaith.

Yr adeg yma byddai llongau yn dwad i gario y cerrig haearn i ffwrdd ac yr oedd dwy stage un Ym Mhorth Neigwl a’r llall Ym Mhorth Ysgo, a phleser mawr i mi  cyn dechrau mynd i’r ysgol erioed oedd cael mynd i ddanfon te i fy nhad i Borth Ysgo ar ddiwrnod llwytho llong a chael brechdan o’r fasged a honno mor flasus. Ni chofiaf ond enwau rhai o’r  llongau, fel ‘ Carlingford Loch, Maud , Jennie, Sara Anne, a’r Mabel’. Roedd dwy arall a adnabwn yn dda wrth eu gweld yn y bae ‘Y Dora, a’r Rebecca cariai rhain o Bwllheli.

Map or Safle                Website Map