"Cofion am Rhiw"

Gan

Gwilym Hughes

Ar y pedwerydd o Chwefror 1932 mewn bwthyn bach yng nghesail y mynydd Rhiw fe anwyd bachgen bach, y delaf welsoch erioed, medda mam. Dair blynedd yn ddiweddarach mi symudodd y teulu o Conion Ucha i Ty Rhos, fferm tua milltir i lawr am Bencaerau. Mam yn cadw ty i John Jones a nhad yn ffermio yn ei gartref yn Conion efo nain ai chwaer. Mi roedd John yn arbenigwr efo ceffylau, y fo fydda yn jocio ceffylau ifanc Bodwyddog, sydd ar drefyn Ty Rhos. Mi gwelais i o yn dwad ir iard efo dau or ceffylau ifanc a wedi tynhau eu penau nhw rhag ofn iddyn nhw redag.Doedd ganddo ddim ceffyl ei hun, mi fydda yn cael menthyg un ai ferlen Cadwgan neu ferlyn Daniel Rowlands Rhiwlas. Mi rydwi yn ei gofio yn trin y cae o flaen y ty efo ceffyl, a finnau yn hogyn bach yn cerdded wrth ei sowdwl ac yn dweud "Hen ferlan Dwgan hon" nage medda fynte, "merlyn Daniel ydio" mynd bwl wedyn a finan deud "Hen ferlan Dwgan Hon" "Nage merlyn Daniel ydio" a finnau eto yn ail adrodd "Hen ferlan dwgan hon". Y tro yma fe gododd ei lais a dweud "Sbia dan i fol o diawl"!!!!!!

ty_to_gwellt_a.jpg (132349 bytes)

"Ty Ucha, ar y dde"

Yn y flwyddyn 1939 ar ol marwr hen John symudon i fyw i Ty Ucha, bwthyn bach ar ben y Rhiw, mi on yn nes ir ysgol ac im ffrindiau. Yr adeg honno roedd yno tua hanner cant o blant yn Ysgol y Rhiw, rhai yn dod o fannau eithaf pell fel y Galltraeth, Pencaerau a Pen Porth Neigwl a pawb yn cerdded ir ysgol, doedd dim son am fws neu gar. Roedd y prifathro yn arbenigwr ymhob pwnc ella chi feddwl amdano, yn gerddor, arlunydd, mathemategydd ac yn saer reit dda. Roedd yn yr ysgol fainc saer a llond cwpwrdd o arfau, mi oeddan ni hogiau wrth ein bodd yn gwneud gwaith coed,tra roedd y merched yn cael gwersi coginio gan Miss Hughes. Doedd fawr o neb yn methu scholarship o dan ei arweiniad ac fen cyflwynodd i waith beirdd a llenorion an hysgogi i ddarllen mwy o farddoniaeth R Williams Parry, Eifion Wyn, Crwys, T Gwyn Jones ac eraill. Felly y dechreuodd fy niddordeb mewn barddoniaeth a barddoni, llunio ambell bennill bach syml a hyd yn oed englyn yn fy meddwl i ( heb ddim math o gynghanedd ar ei chyfyl!)

Plant_Ysgol_rhiw_2.jpg (104269 bytes)

"Ysgol Rhiw 1938"

Mi oedd gan yr Hen Sgwl  fel ei gelwid gryn ddiddordeb mewn garddio ac roedd gardd go fawr  yn Nhyr Ysgol ac roedd gynnon nir hogiau hynaf blot yno yn tyfu bob math o lysiau. Yr adeg honno mi fydda na lot o dail hyd y lon, pob tyddyn yn cadw buwch neu ddwy a rheini yn amal yn pori ar ochr y lon ac yn cael eu tywys gartref amser godro, os gwelair hen sgwl dail ar y lon yna mi yrrai ni fechgyn efo berfa iw nol. Fesul dau yr aem ac wrth reswm pwy bynnag oedd ar y gorchwyl fe gymerai dipyn mwy o amser nag a ddyliai, ffordd dda i osgoi gwersi!!! Eurwyn Trip a minnau gath yr orchwyl un prynhawn, gan ein bod di gweld tail ar lon Llan medda ni wrth yr Hen Sgwl, ffwrdd a ni efor ferfa, esgus dda am brynhawn rhydd or ysgol. Mi gerddon hyd lon y Llan heb olwg am dail a dechrau poeni am gael ein dal allan wrth ddychwelyd efor ferfa yn wag ar diwedd fu i ni fynd i dy fy nain yn Conion i nol llwyth dail a doedd neb blaw Eurwyn a finnau gallach!!!!!!!!!

Diwrnod mawr yn ein hanes nir plant oedd "Diwrnod y Gwn Mawr", diwrnod ymarfer Gwylwyr y Glannau, ychydig o blant fyddai yn yr ysgol y prynhawn hwnnw Daniel Rowlands Rhiwlas oedd yn gyfrifol am y criw yn tanior "maroon",( rhyw fath o roced o flaen y cwt offer) i alw pawb ynghyd. A dyna chi olygfa. Dau o geffylau Penarfynydd yn cyrraedd ac yn cael eu bachu mewn wagon pedair olwyn a honno yn werth ei gweld yn sgleinio fel swllt o liw nefi blw a coch a llythrenau aur, ar offer achub wedi eu llwytho yn daclus yni hi. Cychwyn wedyn am Benarfynydd i gae yn terfynu ar mynydd, ac yn y gongol ucha mi roedd mast oedd i fod yn long mewn trafferthion. Wedi cyrraedd y cae pawb ai job, bachu rhaff wrth roced (sef y gwn mawr) ai gyrru dros y llong, clymu y rhaff yn y mast a rhoi Owen Owens Bryn y Fran un o griw y llong mewn gwregus achub ai dynnu i lawr i waelod y cae lle roedd criw y lan. Rhoi Owen Owens ar ei fol ar lawr a throi ei ben i un ochr, un or criw wedyn yar ei benglinniau ai ddwy law ar ei ysgyfaint yn pwyso ac yn codi bob yn ail i dynnu dwr ohonnyn nhw wrth ei fod wedi bod yn y mor. Os oedden ni yn colli gwersi ysgol mi ddysgon ni sut i wneud "Artificial Respiration" y ffordd arbennig honno o dynnu dwr or ysgyfaint.

daniel_rowlands_04.jpg (56588 bytes)

"Daniel Rowlands"

Byddem yn chawrae llawer, efo cylch, chwip a thop, barcud papur, melin wynt a ffliwt, bellach does dim son am y chwaraeon  yma.

Roedd y gwaith manganese yn creu rhyw fywyd yma pan on yn blentyn a dynion o bob cwr or wlad yn dwad yma i weithio, llawer ohonnynt o Gernyw, rhai oedd wedi arfer gweithio yn y gwaith tin yno. Roedd llawer o hogiau yn gadael ysgol yn cael gwaith yno hefyd a dyna oedd hanes llawer or tyddynwyr gan nad oedd ganddynt ddigon o dir iw cynnal au cadw adref, roedd cyflog y gwaith yn gwneud bywyd yn well. Mi roedd yno filwyr o Ganada, peirianwyr yn drilio i lawr ir ddaear mewn gwahanol lefydd i ddarganfod y manganese. Roedd y Canadians yn byw mewn camp ar dir y gwaith a ninnau blant wrth ein boddau yn eu cwmni yn cael crwydro efo nhw mewn loriau a chael llond ein boliau yn y "cookhouse" Lawer gwaith y bu i mi aros yno yn hwyr a nhad yn fy nol a chic yn din am adref!!

Mi on i wedi gwneud ffrindiau efo mab un or clercod, teulu o Gernyw oedd yn byw yn Conion Ganol. Rhyw ffordd neu i gilydd mi lwyddodd ei dad gael caniatad i dri ohonnom ni lanciau gael collir ysgol am rai wythnosau a mynd i weithio ir gwaith. Tua unarddeg oeddan ni ar y pryd ein gwaith oedd cario offer lefelu, offer mesur ac yn y blaen i ryw arbenigwyr o beirianwyr oedd yn cynllunior gwaith a sut iw weithio. Mi oeddan wrth ein boddau collir ysgol a chael punt o gyflog, mi oedd punt yn llawer yr adeg honno. Weithiau caem fynd lawr yn caets i berfeddion y ddaear, wedi cyrraedd gwaelod y siafft roedd yno lefelau yn arwain i bob cyfeiriad a rheiliau ar eu hyd i gludor wagenni. Defnyddid y wagenni i gludor cerrig ir wyneb o le yi cludid efo lori i steision Pwllheli. O Bwllheli ai efo tren i Frymbo ir ffwrnais yno.

Or Rhiw es i Ysgol Botwnnog ond doedd pethau ddim yr un fath, y gwaith di cau a pawb di mynd ei ffordd ei hun a rhyw ddigon undonog fu fy nghyfnod yna er doeddwn i ddim yn drwg leicior lle, ac yn bymtheng mlwydd oed mi adewais a dechrau prentisiaeth saer coed efo Humphrey Williams Delfryn Uwchmynydd.

Dwi yn cofio cymeriadau o mhlentyndod, llawer ohonnyn nhw yn ffraeth a gwreiddiol ac yn hoff o dynnu coes. Cymeriadau fel Evan Jones Llwynfor oedd yn cau bwlch cerrig yn ymyl Capel Tan y Foel ac yn gweld Daniel Rowlands Rhiwlas yn dod amdano, ac yn gwybod y basa ganddo rywbeth i ddweud am y bwlch. I achub y blaen mi fynnodd i Daniel "Sa well mi roi polyn yn ei erbyn dwad?" ar ateb gath o "Rhoi cwrlid drosto fo faswn i rhag i neb i weld o!!!"

Yn rhychu tatws oedd Moses Nebo Fawr a William Tyddyn Meirion, Moses yn twsur ceffyl a William efor gwydd a Tomos Rhiwlas yn sbio arnyn nhw ar rhesi yn gam a medda fynta " Maer Moses ma fel Moses yn yr hen destament yn arwain yr hen genedl i bob man"

Wrth yr un orchwyl oedd Daniel a Tomos Rhiwlas, tad a mab. Y tad yn twsu ar mab wrth yr wydd ar mab Yn gweiddi "Daliwch atoch nhad, daliwch draw nhad, atoch nhad, draw nhad" Mi flinodd yr hen Domos ar hyn a meddai wrth ei fab "Mi ai ar fy union a dos dithau lle fynno chdi!!!!!"

Ar eira mawr yng nghanol gaeaf gofynnodd Rolant Bryn Goleu i rywun yrru am y meddyg i Fotwnnog ato fo. Daeth Dr Jones neu Dr Bobi fel yi gelwid cerddodd i fyny o Bengroeslon ac wedi llawer o drafferth mi gyrraeddodd dy y claf yr hwn oedd yn eistedd wrth y tan yn ei got (felly bydda fo ha neu aeaf waeth be for tywydd yn ei dop coat yn cwyno fod rhyw ias ynddi!!). Gofynnodd Dr Jones iddo "Wel be dir mater ta" ac atebodd Rolant "Dim ond isio gwybod on i taswn i yn wael fedrach chi ddod!!!!" wrth reswm aeth y Dr yn gandryll a pwy ai beiau!!!

rolant_bryngolau.jpg (59814 bytes)

"Rolant Bryn Goleu"

Byddai llawer ers talwm yn cyfarch eu gilydd wrth rigwm a chlywais son am gymeriad o Rhosirwaun a arferai wneud hyn Rhisiart Owen Brynbadell. Gwneud ysgubau grug fydda fo a mynd o gwmpas y wlad efoi ful yn eu gwerthu. Mi ofynnodd rhywun iddo sut na fywi di fel dyn arall ac atebodd yntau,

" Sut y medrai yn fy myw wedi priodi Mari Bet Huw"

Pan oedd yn torri bwyd ir mul ar ochr y ffordd daeth Dic Plas ai ferlyn heibio a deud.

"Rhisiart Owen ai gryman cul wrthin torri bwyd ir mul"

Ar ateb gafodd Dic

"Dic y Plas ai ferlyn tenau ddim llawer gwell nar mul sgin innau"

Pan welodd Rhisiart Owen Dafydd Jones Geufron a William Pencae yn eistedd ar y clawdd yn sgwrsio fei cyfarchodd,

" Wel Dafydd Jones or Geufron

A William o Ben y Cae

Os nad ych chwi am weithio

Well chi aros yn eich gwlau

Mae llawer iawn yn meddwl

Bod gweithio yn beth hawdd

Nath neb erioed ei ffortiwn

Wrth istan nhin y clawdd"

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Mi oedd Mr Evans, ail weinidog efor Wesla wedi ymddeol (Evans Fawr  fydda pawb yn ei alw fo) ac wedi cymeryd ei gartref efo Lydia Owen yn Bodowen. Mi roedd yn bur fain ar Mr Evans ac mi gai ambell datan neu rwdan gan hwn ar llall ac mi fydda yn hel gwichiaid. Un tro aeth ir siop ble roedd ganddynt benwaig coch ar werth, dau am geiniog a dime neu un am geiniog. Cymerodd rhywun un am geiniog a meddai Mr Evans "Gymerair llall am ddime" ond chath o monni.

Dro arall dychwelodd Lydia Owen o angladd a brolior gweinidog a gymerodd ran a dweud pa mor dda oedd o ac atebodd Mr Evans "Wel welais innau neb yn codi ar fy ol innau chwaith"

Aeth Owen Owen Brynfran ir siop a gofyn am "Fab y Ddamnedigaeth" pot o Damson jam oedd o eisiau mewn gwirionedd!!!!!

Roedd Daniel Rhiwlas y teiliwr ac Evan Hughes Pen y Groes y crydd yn tasu yn Bwlch Garreg pan basiodd Ifan Llwynfor a dweud "Maer das yma n siwr o ddal.

Bwlch_Garreg_1.jpg (57670 bytes)

"Bwlch Garreg"

Mae cwyr melyn a cwyr crydd ynddi hi"Un rhyfedd iawn oedd Ifan y crydd roedd yn hen lanc ai weithdy yn y ty rhwng y palis ar simndde fawr, roedd y tan ar lawr a gallech weld allan drwyr corn, mi gadwair glo o dan y gwely. Fydda fo ddim yr un dymer pob amser ac mi fydde ni blant ei ofn. Dwi yn cofio mynd a megin nain yno iw thrwsio ac yn gofyn mor foneddigaidd a phosib "Nain yn gofyn newch chi drwsior fegin plis" Dyma fo yn gafael yn y fegin ai lluchio allan drwyr drws a finnau yn fy nychryndod yn rhedeg ar ei hol gafael ynddi a mynd at nain i ddweud yr hanes. Gyda mod i wedi gorffen y stori, pwy ddaeth ir ty ond Ifan Hughes i nol y fegin fel tasa dim di digwydd a neb yn cymeryd arno ddim byd, ond un felly oedd Ifan y crydd.

*********

Dyna atgofion Gwilym Hughes am fro ei febyd, a diolch yn fawr iawn. 

 

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com