"Tafodiaith a Iaith  y Brain"

Gan

Aled Williams

Nid wyf yn honni bod yn arbennigwr yn y maes yma, ond efallai y dylwn gofnodi y pethau a etifeddais ac a ‘ddysgais gan fy nhad’. O’r Rhiw y daeth hyn a chymwys i rhiw.com feddu hynny a gofiaf i. Nid oes geirfa gyflawn yma na rhestr rheolau – nid fu rhai ysgrifenedig erioed.

Ar ganol yr ugeinfed ganrif, hawdd fyddai enwi pertref magwraeth siaradwr (Cymraeg) o Lyn. Fel engrhaifft, gwawdiwyd fi yn ysgol Llithfaen am ddweud ‘nage’ (fel fy nhad) yn lle naci fel y pentrefwyr yno. Er mai gwahaniaeth bychan sydd yma, dengys ymwybyddiaeth gref plant Llyn o dafodiaith Cymraeg (o leiaf yn yr adeg honno). Perygl eu bod ceisio efelychu parabl chwithig unffurf allanol erbyn hyn – fel ‘ lle ma bag fi?’.

Byddai cryn fathu a datblygu geiriau ymysg cartrefi ac ardaloedd yn yr hen amser (cyn cyfryngau a moduron).  Ar aelwydydd y cychwynai hyn – weithiau rhieni yn siarad i anwylo plant – neu hyd yn oed anifeiliaid (anwes neu stoc). Byddai’r geirfa a’r acennu yn aml yn newid ar gyfer y gwrthrych. Byddai rhai o’r geiriau hyn yn aros ac yn cael eu mabwysiadu yn y gymuned leol - yn y ffermydd a’r gweithfeydd. ‘Roeddynt yn cynrhychioli  teyrngarwch neu frawdoliaeth yn aml – fel math o gwlwm dywediadau. Byddai tynnu coes yn gyfrwng tyfiant a defnydd o’r datblygiad yma ar iaith hefyd.

Cafwyd enghreifftiau eisoes o Guto Ty’n y Muriau a’i ‘strybibo’ a’r wreigan a’i ‘changchwch’ –  llall a ‘ ngenadd i’. – hefyd Bom Oel.

Weithiau defnyddid addasiad o ansoddair fel ffugenw i rywun. Llips am lipryn (llipa) di-enaid.

Dro arall rhoddid geiriau y tu ôl ymlaen fel ‘methu byw’ yn troi’n bwmoffwy.

Byddai cwtogi ar eiriau hefyd fel “be sydd arnat ti (wedi dwad i ti)?” yn troi’n “ bestiti” a “stiti”, fy ngwirionedd yn mynd yn ngenadd.

Cyfuniad o ddau neu fwy o eiriau esgorai ar eraill, yn ogystal, fel stremp a pibo a welwyd eisoes.

Clywais sôn am Twm Sgwt. Sgetyn y gelwid cath yn aml a byddai gan Twm nifer ohonynt.

Barashag oedd yr enw am belen o faco a arferid ei gnoi.

Defnyddid darnau o farddoniaeth neu eiriau o lyfr (yn cynnwys Y Beibl) a’u plethu mewn geiriau eraill. ‘Surdoes y Phariseaid’ sydd yn enghraifft yma, ‘Duwadd’ hefyd.

Byddai enwau llefydd yn cael eu defnyddio hefyd fel ‘mi rown ni Dunbar iddo fo’ – clec iddo (sef gorffen y gwaith).

Bygythiad – ‘tisio taran, was?’ a dirmyg ‘fain’d’oed ti?’ (faint ydy dy oed ti?)

Byddai gwawdio ar hysbysebion Seisnig hefyd. Clywyd rhywun yn dweud ‘ Tydi o ddim llawer o silc, was – rhyw dipyn o dreimî ydi o’ (sef “Try Me”)

Yn gryno, felly, o enaid a chôf ddeuai’r dull yma o gyfathrebu. Nid cynnyrch creaduriaid ynfyd, anllythrennog  ydoedd. Egni, gallu a ffraethineb cymeriadau cymharol dlawd a’i creodd: rhai efallai godasai i fri petai’r cyfle wedi dod i’w rhan – ond wedyn buasant wedi symyd o’r ardal heb greu na chyfrannu dim at y ffenomen yma.

~~~~~~~~~~~

Map or Safle                Website Map