"Digwyddiadau"

gan

Aled Williams

Pan yn un-ar-bymtheg oed (yn 1918), cafodd fy nhad y cyfrifoldeb o danio pwmp yng ngwaelodion y Gwaith Manganese. Byddai hynny yn orchwyl dyddiol a dringai i lawr nifer o ystolion hir am 5 or gloch y bore ar ben ei hun i wneud hynny.

Or Gwaith i Borth Neigwl roedd twbiau dur yn symyd ar wifrau a gludair mwyn manganese ir llongau ddeuai yno. Teithiai fy nhad un bore i lawr y llwybr ar gefn mul pan ddisgynnodd un or twbiau ai gynnwys ugain troedfedd i fwrdd oddiwrthynt. Cymaint oedd brawr mul nes y neidiodd a charlamu gan fwrw ei farchog.

Tan-yr-Ardd.JPG (60279 bytes)

"Tan yr Ardd"

Byddain arferiad  gan hogia Tan yr Ardd fynd i lawr yr allt i dorri eithin a phoethwal ar gyfer y tn. Disgynnodd fy nhad un tro pan yn ifanc iawn nes rhedeg cefn bysedd ei law dde ar hyd y cryman a gariai. Cofiai  redeg on l adref at ei fam gan weddio na wnai farw cyn cyrraedd ati. Roedd y creithiau ganddo ar hyd ei oes.

Dyma hanes gefais gan fy Mam (oedd, gyda llaw, yn SRN). Pan oedd yn ymweld a Tan yr Ardd daeth fy nhaid adref oi waith (fel adeiladydd) un diwrnod  mewn poen wedi i galch poeth fynd iw lygad. Gwnaeth fy nain iddo orfedd ar ei gefn ar y setee. Aeth allan ir ardd, cododd garreg a thynnu malwen allan. Daeth ag ef  ir ty a rhoi pin yn y gragen. Tywalltodd y sudd ddaeth allan i lygad fy nhaid, ac, yn l tystiolaeth Mam, ymhen llai nac ugain munud, roedd yr hen Sam ar ei ffordd yn l iw waith.

Byddai nain yn hel pob math o blanhigion a llysiau  i baratoi meddyginiaeth at lawer o fn broblemmau corfforol, yn l fy Mam. Pechod nad ysgrifennwyd dim amdanynt. Dywedai fy nhad Eli Treffynnon wellith on union, eli Sir Fflint wellith on gynt.

Gan fod Tan yr Ardd mor agos i Fynydd y Rhiw ar grug, byddai cychod gwenyn yn dod a chynnyrch da bob amser. Tra yn curo tuniau un tro i hel y gwenyn aeth gwenynen i fewn i glust fy nhad. Ceisiodd nain bopeth i rwystro pigiad, on methu a wnaeth y tro hwnnw!

Nid oedd gormod o fodd yn Tan yr Ardd i brynu pethau moethus, ond temptiwyd y bechgyn un tro i grynhoi digon i brynu torch drydan un cromiwm ovalgyda chwydd-wydr fel lens. Ei defnyddio yn ller lamp carbide oedd y bwriad. Cedwid hi o olwg nain a taid yn yr ardd o dan garreg. Un min nos, daeth Sam fy nhaid i daclusor wal tu allan, ac wrth symyd y garreg, daeth y torch ir golwg gydar golau ymlaen. Ddeallais i erioed beth ddigwyddodd wedyn!

Tebyg fod gennym berthnasau ddaethai i ymweld a Tan yr Ardd o Dde Cymru ar un adeg a byddair plant yn gwneud hwyl am yr acen. Gwelwyd lygoden yn y cwt golchi trar oeddynt yno un waith ac aethpwyd i nol y gath i wneud ei gwaith. Daeth un or plant yno wedyn hefo cannwyll a dywedodd yr hwntw Ne! Ne! , well gan y giath heb ddim gole smoin moin e.

Jane Ellen Tan yr Ardd (Anti Sian) wedi bod yn ymarfer gwers Bwrw dy fara ar wyneb y dyfroedd . . .  erbyn y Cwrdd dydd Sul. Yno adroddod yn eglur a chlir Poera dy fara ar wyneb y dyfroedd. . . .

Byddain arferiad hela yng ngolau lleuad. Un gaeaf  roedd eira (anarferol) ar fynydd y Rhiw. Cariai un dyn ei wn ai faril i lawr yn rhy isel ac heb yn wybod iddo, paciodd yr eira  i mewn yn galed, a phan daniodd ar bry, cafodd anaf go ddrwg gwers i rywun.

Am ryw reswm, neidiodd haid o fch ir mr  tua Penarfynnydd. Dilynwyd hwy mewn cychod a buont yn nofio gydar llanw yr holl ffordd dros porth Neigwl nes cyrraedd Cilan. Roedd y rhan fwyaf ohonynt yn gwaedu yn ddrwg gan iw carnau blaen rwbio eu gyddfau.

Bu llanw mor fawr yn Mhorth Neigwl un tro nes oedd hanner y ty sydd ger y traeth islaw Treheli o dan ddwr.   

Bwgan Pen Clip. Am gyfnod, bu cryn ofn ac arswyd ymysg trigolion Rhiw ynlyn a UFO -fel y dywedir y dyddiau yma - a welid o bryd iw gilydd goruwch Pen Clip a Mynydd y Rhiw. Ymddangosai o bryd iw gilydd ar nosweithiau gwyntog a honai rhai weled gwreichion, eraill sr gwib neu Gomed. Roedd hyn yn digwydd am beth amser hyd nes y canfuwyd y gwirionedd. Brodyr Tan y Ffordd  (Ted uchod) oedd yn gyfrifol am wneud pranc o hedfan barcud ac wedyn hoistio cadach yn llosgi i fyny oddi arno!

Diolch i Mr Aled Williams.

~~~~~~~~~~~

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com