"Digwyddiadau"

gan

Aled Williams

Pan yn un-ar-bymtheg oed (yn 1918), cafodd fy nhad y cyfrifoldeb o danio pwmp yng ngwaelodion y Gwaith Manganese. Byddai hynny yn orchwyl dyddiol a dringai i lawr nifer o ystolion hir am 5 o’r gloch y bore ar ben ei hun i wneud hynny.

O’r Gwaith i Borth Neigwl ‘roedd twbiau dur yn symyd ar wifrau a gludai’r mwyn manganese i’r llongau ddeuai yno. Teithiai fy nhad un bore i lawr y llwybr ar gefn mul pan ddisgynnodd un o’r twbiau a’i gynnwys ugain troedfedd i fwrdd oddiwrthynt. Cymaint oedd braw’r mul nes y neidiodd a charlamu gan fwrw ei farchog.

"Tan yr Ardd"

Byddai’n arferiad  gan hogia Tan yr Ardd fynd i lawr yr allt i dorri eithin a phoethwal ar gyfer y tân. Disgynnodd fy nhad un tro pan yn ifanc iawn nes rhedeg cefn bysedd ei law dde ar hyd y cryman a gariai. Cofiai  redeg on ôl adref at ei fam gan weddio na wnai farw cyn cyrraedd ati. ‘Roedd y creithiau ganddo ar hyd ei oes.

Dyma hanes gefais gan fy Mam (oedd, gyda llaw, yn SRN). Pan oedd yn ymweld a Tan yr Ardd daeth fy nhaid adref o’i waith (fel adeiladydd) un diwrnod  mewn poen wedi i galch poeth fynd i’w lygad. Gwnaeth fy nain iddo orfedd ar ei gefn ar y setee. Aeth allan i’r ardd, cododd garreg a thynnu malwen allan. Daeth ag ef  i’r ty a rhoi pin yn y gragen. Tywalltodd y sudd ddaeth allan i lygad fy nhaid, ac, yn ôl tystiolaeth Mam, ymhen llai nac ugain munud, ‘roedd yr hen Sam ar ei ffordd yn ôl i’w waith.

Byddai nain yn hel pob math o blanhigion a llysiau  i baratoi meddyginiaeth at lawer o fân broblemmau corfforol, yn ôl fy Mam. Pechod nad ysgrifennwyd dim amdanynt. Dywedai fy nhad ‘ Eli Treffynnon – wellith o’n union, eli Sir Fflint – wellith o’n gynt’.

Gan fod Tan yr Ardd mor agos i Fynydd y Rhiw a’r grug, byddai cychod gwenyn yn dod a chynnyrch da bob amser. Tra yn curo tuniau un tro i ‘hel y gwenyn’ aeth gwenynen i fewn i glust fy nhad. Ceisiodd nain bopeth i rwystro pigiad, on methu a wnaeth y tro hwnnw!

Nid oedd gormod o fodd yn Tan yr Ardd i brynu pethau moethus, ond temptiwyd y bechgyn un tro i grynhoi digon i brynu ‘torch’ drydan – un cromiwm ‘oval’gyda chwydd-wydr fel lens. Ei defnyddio yn lle’r lamp carbide oedd y bwriad. Cedwid hi o olwg nain a taid yn yr ardd o dan garreg. Un min nos, daeth Sam fy nhaid i dacluso’r wal tu allan, ac wrth symyd y garreg, daeth y torch i’r golwg gyda’r golau ymlaen. Ddeallais i erioed beth ddigwyddodd wedyn!

Tebyg fod gennym berthnasau ddaethai i ymweld a Tan yr Ardd o Dde Cymru ar un adeg a byddai’r plant yn gwneud hwyl am yr acen. Gwelwyd lygoden yn y cwt golchi tra’r oeddynt yno un waith ac aethpwyd i nol y gath i wneud ei gwaith. Daeth un o’r plant yno wedyn hefo cannwyll a dywedodd yr ‘hwntw’ “ Ne! Ne! , well gan y giath heb ddim gole – s’moi’n moin e”.

Jane Ellen Tan yr Ardd (Anti Sian) wedi bod yn ymarfer ‘gwers’ – “ Bwrw dy fara ar wyneb y dyfroedd . . .”  erbyn y Cwrdd dydd Sul. Yno adroddod yn eglur a chlir “ Poera dy fara ar wyneb y dyfroedd. . . .”

Byddai’n arferiad hela yng ngolau lleuad. Un gaeaf  r’oedd eira (anarferol) ar fynydd y Rhiw. Cariai un dyn ei wn a’i faril i lawr yn rhy isel ac heb yn wybod iddo, paciodd yr eira  i mewn yn galed, a phan daniodd ar bry’, cafodd anaf go ddrwg – gwers i rywun.

Am ryw reswm, neidiodd haid o fôch i’r môr  tua Penarfynnydd. Dilynwyd hwy mewn cychod a buont yn nofio gyda’r llanw yr holl ffordd dros porth Neigwl nes cyrraedd Cilan. ‘Roedd y rhan fwyaf ohonynt yn gwaedu yn ddrwg gan i’w carnau blaen rwbio eu gyddfau.

Bu llanw mor fawr yn Mhorth Neigwl un tro nes oedd hanner y ty sydd ger y traeth islaw Treheli o dan ddwr.   

Bwgan Pen Clip. Am gyfnod, bu cryn ofn ac arswyd ymysg trigolion Rhiw ynlyn a ‘UFO’ -fel y dywedir y dyddiau yma - a welid o bryd i’w gilydd goruwch Pen Clip a Mynydd y Rhiw. Ymddangosai o bryd i’w gilydd ar nosweithiau gwyntog a honai rhai weled gwreichion, eraill sêr gwib neu Gomed. ‘Roedd hyn yn digwydd am beth amser hyd nes y canfuwyd y gwirionedd. Brodyr Tan y Ffordd  (Ted uchod) oedd yn gyfrifol am wneud pranc o hedfan barcud ac wedyn ‘hoistio’ cadach yn llosgi i fyny oddi arno!

~~~~~~~~~~~

Map or Safle                Website Map