"Brenin Arthur ac Enlli"

Nid oes yr un arwr chwedlonol a’r fath ramant yn ei gylch na’r Brenin Arthur a bu trigolion pob ardal ar hyd y blynyddoedd yn awyddus i gysylltu ei enw a chromlech, maen hir neu unrhyw draddodiad lleol. Ond codwyd yr holl henebion hyn filoedd o flynyddoedd cyn oes Arthur. Cysylltid ei enw a chlystrau ser megis clwstwr Seren y Gogledd ( Ursa Major), yr Arth Fawr neud Aradr Arthur, Lyra neu Delyn Arthur ac Orion – Llath ( hudlath) Arthur. Coetan Arthur, y goetan ar Fynydd Cefnamwlch. Enw arall ar yr aderyn Celtaidd, y fran goesgoch, sydd mor unigryw i Ben Llyn yw Aderyn Arthur. Ar lethrau Garn Fadrun mae Bwrdd Arthur neu Fwrdd y Brenin.

Mae gwaith ymchwil ‘A journey to Avalon’ gan Chris Barber a David Pykitt ( Blorenge Books 1993) yn cynnig damcaniaeth hynod o anturus a gwerthfawr ac yn cefnogi traddodiad sydd yn fyw yn Llyn. Maent wedi casglu tystiolaeth ac yn dadlau’n gryf mai yn llyn, ger Porth Cadlan yr ymladdwyd Brwydr Camlan ac mai Enlli oedd Ynys Afallon. Dywedir mai yn 537 OC neu 542 OC; pan oedd Cadfan yn Enlli, yr ymladdwyd y frwydr hon rhwng Brenin Arthur a Medrawd – un o farchogion y ford gron a drodd yn fradwr. Maent yn ymdrin a chyfnod sefydlu llannau Llyn ochr yn ochr a Brwydr Camlan gan wneud hynny yn afaelgar a rhamantus. Nid ydynt yn honni bod yr ateb ganddynt ond llwyddasent i ddod a darnau’r jig so at ei gilydd i lunio talp o draddodiad y gallwn ymhyfrydu ynddo.

Wedi sefydlu mai yng nghyffiniau Porth Cadlan yr ymladdwyd Brwydr Camlan ac y gallai teulu Arthur fod yn llygad dyst i’r cyfan, rhaid dilyn y ddamcaniaeth mai i Ynys Enlli yr aed ag Arthur pan anafwyd ef yn ddifrifol yn y frwydr.

Mae traddodiad yn adrodd bod llong Arthur, Gwennan wedi cholli yn Swnt Enlli, neu yn y mor mawr i’r de orllewin o’r ynys. Hen enw ar y Swnt yw ‘Ffrydiau Caswennan’.

Cyfeirir at Ynys Afallon gan Sieffre o Fynwy, a dywedir mai Myrddin a Taliesin aeth ag Arthur i Ynys yr Afallau i wella. Os oedd Arthur wedi ei anafu’n ddifrifol ym Mrwydr Camlan doedd neb am ei hambygio a mynd ag ef ar daith bell.

Ar yr ynys rhoddwyd ef ar wely aur a gweiniwyd arno gan y dywysoges Morgan a’i naw morwyn. Mae traddodiadau eraill yn cefnogi ei gilydd i ddweud bod Myrddin wedi ei garcharu mewn castell gwydr ar Ynys Enlli gyda thri ar ddeg o drysorau Prydain. Cyfeirir hefyd at Annwn fel Caer Wydr. Er bod tir Enlli yn gynhyrchiol nid oes yno goed, ond gellid bod wedi tyfu afalau, symbol o ieuenctid tragwyddol, mewn ty gwydr ( Roedd y Rhufeiniaid, ganrifoedd ynghynt wedi cynhyrchu gwydr) Dyna egluro’r enw Ynys Afallen.

Yn ol rhai llawysgrifau lleolir Afallon rhwng y Borth, Ceredigion ac Arklow yn Iwerddon. Yr unig fan tebygol felly yw Ynys Enlli a gallwn ninnau feddiannu’r traddodiad yn falch ac yn llawen!

 ~~~~~~~~~

Diolch i Elfed Gruffydd am ganiatau i ni ddefnyddio ei erthygl o’i lyfr hynod ddiddorol ‘Llyn’.

Gweler hefyd ‘Enlli a’i thrigolion’ gan Isaac Rowlands 1913

 

Map or Safle                Website Map

Copyright © Rhiw.com