"Tlodion Llyn"

Ar yr wythfed dydd o fehefin yn y flwyddyn 1837, cyfarfu Bwrdd Gwarcheidwaid y Tlodion am  waith cyntaf am ddeg or gloch y bore yng Ngwestyr Crown Pwllheli. Y diwrnod hwnnw dechreuwyd cyfnod newydd yn hanes cymorth y tlawd, a barhaodd heb ond ychydig hyd drosglwyddiad gwaith y Gwarcheidwad i Bwyllgor Sirol dan ddeddfau 1929 a 1930. Canlyniad oesau o ddarpariadau amrywiol a diddorol i gyfarfod ag angen y tlodion oedd sefydliad Bwrdd y Gwarcheidwad.

Hyd ddiwedd y Canol Oesoedd ni chawsai yr anghenus ond ychydig o sylw y wladwriaeth. Darparai Arglwyddir Faenor ar gyfer gwasanaethwyr rhydd a chaeth, ac agorai y mynachdai eu drysau ir anghenus, ac yma ac acw Clafdy ar gyfer y methedig ar gwael. Ond yn araf cynyddai y nifer di-gartref ar anghenus fel y collai Arglwyddir Faenor eu gafael ac y llygrid bywyd y mynachdai. Yn 1348 daeth y Pla Du or Dwyrain i sgubor wlad gan fedi o leiaf draean or boblogaeth mewn ychydig fisoedd. Cynyddodd y galw am weithwyr ymhob cylch a chrwydrai llawer bellter gwlad gan geisio rhyddhau oi caethiwed wrth glywed sibrwd am alwedigaeth rydd a bywyd gwell.

I gyfarfod ar llu o ddynion abl a grwydrair wlad na waethiant ond am gyflogau uchel daeth statud y gweithwyr i rym i orfodi y bobl hynny i wasanaethu am y cyflogau arferol a gwaherddid rhoddi cardod iddynt. Ond methiant fu deddfu i wahardd, cynnydd parhaus yn rhif y crwydriaid ar anghenus yn wyneb cyfnewidiadau yr amseroedd.

Wedi diarfogir Yswaeniaid gan y Tuduriaid ar ol can mlynedd o ryfel daeth ei byddinoedd yn fyddinoedd o ddynion abl a di alwedigaeth. Crewyd y Tir Comin mewn aml blwyf ac ychydig yn ddiweddarach gwasgarwyd y mynachdai, ac ychwanegai pob newid at lu yr anghenus ar tlawd. Yn 1495 cawn Harrir seithfed. Yn deddfu fod pob crwydryn o hyn allan iw roddi yn y cyffion ( stocks) ac yno i aros amdri diwrnod a thair noson ac i gael bara a dwr yn unig ac yna iw anfon ymaith. Ond cynnyddai eu nifer ac yn 1530 gan fod crwydriaid yn cynyddu yn ddyddiol oherwydd diogi, mam a gwraidd pob drwg, gorchmynwyd fod unrhyw un iach o gorff ddelid yn cardota iw rwymo yn noeth tu ol i gert ai chwipio drwy y dref nes gwredu ohonno, ac yn ei anfon yn ol ir man lle y ganwyd gyda thystiolaeth ddarfod iddo dderbyn y gosb rhag digwydd iddo yr un anffawd drannoeth mewn tref arall.

Er cynorthwwyor gwir aanghenus yn ei hardaloedd eu hunain anogid yr Offeiriaid yn 1536 i gymell symud cyffroi a chythruddo y bobl i fod yn hael i gyfrannu tuag at elusennau y tlawd. Gwaethygwyd y gosb ar ddynion abl, ar ail dro yi delid torrid ymaith ran oi clust dde er dangos hynny ymlaen eu bod yn dirmygu trefn eu gwlad.

Yn 1547 oherwydd nad oedd y deddfau uchod wedi cael y llwyddiant a ddisgwylid, oherwydd cydymdeimlad a thrugaredd ffol y rhai a ddylasai eu gweinyddu, ac oherwydd diogi parhaol y dynion oedd yn crwydro gorchmynwyd ir ynadon o hyn allan gosbi yr hwn ddelid yn crwydro drwy ei nodi a haearn poeth ar ei frest a nod crwydryn (Vagabond) ai anfon i weithio am ddwy flynedd ar fara a dwr iw feistr. Os y delid ef yr ail waith rhoddid nod y caethwas S  (slave) ar ei dalcen efo haearn poeth a chedwid ef yn gaeth iw feistr am ei oes ar yr un telerau, gyda marwolaeth yn benyd am geisio dianc. Weithiau cedwid ef yng ngofal Cwnstabl lleol i weithio ar y ffordd mewn gefynnau am y gweddill oi oes. Yn 1551 gorchmynwyd i Offeiriaid a Wardeiniaid yr Eglwys i ddewis dau neu dri yn chwaneg yn ei plwyf i gasglu elusen ar gyfer y tlodion yn y plwyf, ond annigonol ar gyfer yr angen oedd yr elusen gesglid ac yn araf trosglwyddwyd y cyfrifoldeb o sicrhau cronfa foddhaol i ddwylor Ynadon. Yn 1563 rhoed hawl ir casglwyr ddwyn unrhyw berson na chyfrannai yn deilwng gerbron yr Ynadon i drio eu perswadio, oni thyciai hynny eu gorfodi i gyfrannu yn rhesymol. Yn 1572 rhoddwyd hawl ir Ynadon i drethu pob plwyf ar gyfer elusen y tlawd, a daeth Treth y Tlodion  yn ffaith. Dewisient gasglwyr i dderbyn yr arian, a goruchwylwyr ( overseers) i rannu ur elusen a threfnu gwaith ir rhai abl, ond cosbid y rhai na weithiant yn drymach fyth,

Dan y ddeddf Cymorth y Tlodion 1601 awdurdodwyd y wardeiniaid ar overseers i godi treth oddi ar bob ty ddeiliaid yn eu plwyf fel y gallent gynorthwyor rhai anghenus na allent weithio, a threfnwyd Tai Cerydd, oedd yn efelychiad o garchardai erchyll yr oes, ar gyfer crwydriaid abl. Er arbed codi y dreth ar eu plwyf defnyddiai y swyddogion yn aml bob cynllwyn i symud yr anghenus oi plwyf. Chydig oedd nifer y plwyfi oedd yn cyfarfod ag anghenion y tlodion yn briodol, oherwydd buan y cynyddai nifer y rhai anghenus mewn plwyf felly. Gydar llif ddeuai o blwyfi eraill, ac yn 1662 daeth deddf Sefydliadi rym i alluogi y plwyfi i symud unrhyw berson yn ol iw blwyf sefydledig cyn pen deugain diwrnod wedi iddo ddod ir plwyf. Cynyddodd y cyni mewn llawer plwyf oherwydd hyn drachefn, oherwydd hyd nes y newidwyd y drefn ni allai unrhyw weithiwr ffynd allan or plwyfi i le yr oedd gwaith yn debyg o fod yn agor gan na chymerid ef yn y plwyf hwnnw.

Yn 1722 daeth deddf Gwethdyr Undeb (Workhouse Act) i rym caniatai ir Wardeiniaidad Overseers ddarparu gweithdy i gadw a rhoddi gwaith ir tlodion, a thrwy hynny wrthod cymorth ir sawl a elai yno, gan arbed felly lawer ar dreth y tlodion, ac ychwanegu llawer at gynir tlawd ar adeg pan oedd y chwalfa ddiwydianol yn y ddeunawfed ganrif yn ysgwyd seiliau cymdeithas. Caewyd allan y tir comin a daeth costau rhyfeloedd oddicartref a chostau byw uchel dan ddeddfaur yd a cynnydd prysur y boblogaeth i  ychwanegu at ddirwasgiad y rhannau gwledig lle yr arhosai cyflogau yn sefydlog. Yn 1782 daeth deddf Gilbert fel  fel ei gelwid i rym gan ganiatau Ynadon gyflogi gwarcheidwad i roddi cymorth ir anghenus a gwaith ir rhai allai ei wneud, ac hyd yn oed roddi cymorth i rai yn derbyn cyflog lle gwelent fod angen hynny. Gwaethygu wnair sefyllfa flwyddyn ar ol blwyddyn a cyn diwedd y ganrif yr oedd mor ddrwg fel y rhoddwyd deddf Gilbert mewn rhai mannau gan yr Ynadon er arbed gwrthryfel agored. Yn ystod y deng mlynedd cyntaf or ganrif newydd gwnaed hynny bron ymhob sir a daeth cymorth plwyfol fel ychwanegiad at  gyflogau amaethyddol isel, ar adeg pan oedd costau byw yn cynyddu yn gyflym yn arferiad cyffredinol. Diau ir cynllun arbed newyn a dioddef ymysg yr anghenus. Ond o hyn allan derbynid cymorth plwyfol fel hawl gan lafurwyr a chedwid cyflogau yn isel heb unrhyw wrthwynebiad. Pe codai cyflogau ni fyddair llafurwyr ar eu mantais oherwydd collai y cymorth ac nid oedd cyflogwyr yn debyg o godi cyflogau heb gais. Priodai llafurwyr yn ieuanc heb unrhyw sicrwydd bywoliaeth gan y sicrhaid cymorth ar gyfer y teulu. Nid oedd unrhyw gymhelliad i lafurwyr gonest fynnai gadw eu annibyniaeth oherwydd mai gwell oedd amgylchiadau yr hwn a dderbyniai gymorth gan y gwarcheidwaid. Fel gallesid disgwyl cynyddodd treth y tlodion yn gyflym iawn o ddwy filiwn i wyth miliwn mewn deg mlynedd, roedd mor drwm ar y rhannau gwledig fel y gorfodid aamaethwyr na dderbyniai unrhyw fudd  ohonni i roddi ei tyddynod i fyny. Cwynid gerbron y Comisiwn Brenhinol yn 1832 oherwydd y mynych dwyll fodolai ymysg swyddogion dan y ddeddf ar diofalwch a pha un y gweithredar Ynadon. I atal y camddefnydd anogair comisiwn newid y gyfundrefn a daeth Deddf y Tlodion 1834 i rym. Dan y ddeddf newydd unwyd nifer o blwyfi i ffurfio undeb neu ddosbarth i bwrpas cynorthwyor tlodion, yr oll o dan reolaeth Dirprwywyr Deddf y Tlodion, a dynar achlysur dan pa un y gorchmynodd y Dirprwywyr hynny ar yr wythfed o Fai 1837 fod Gweithdyr Undeb Pwllheli dan Ddeddf y tlodion iw ffurfio yng nghylch De Caernarfon.

O hyn allan trethid y plwyfi o fewn yr undeb yn ol y raddfa sicrhawyd gan y Dirprwywyr fel cyfartaledd costau y plwyfi er cynorthwyor tlodion yn y tair blynedd cynt pryd yr amrywiair gost o 632 yn Denio yn Llangian 523, yn Llandudwen 10 gellir gweled y ffigyrau llawn yn nes ymlaen. Gorchmynair Dirprwywyr ymhellach fod bwrdd o warcheidwaid y tlodion yn yr undeb iw ffurfio yn cynnwys 41 o aelodau, dau iw ethol gan bob un or plwyfi canlynol :-

Aberdaron, Llanengan, Abersoch, Llaniestyn, Llannor, Nefyn, Llanystumdwy, Denio ac un ymhob un or plwyfi eraill, ond gallair un person gael ei ethol dros fwy na un plwyf. Rhaid oedd i bersonnau etholid yn warcheidwad fod wedi talu treth y tlodion mewn plwyf yn yr undeb dros eiddo yn werth ney rent blynyddol heb fod dan 25. Etholid y wardeiniaid yn flynyddol drwy etholiad gynhelid gan wardeiniaid yr Eglwys ar Goruchwylwyr. O leiaf dau ddiwrnod cyn dydd yr etholiad rhaid oedd iddynt hwy anfon papur pleidleisio i bob ty lle yr oedd person a hawl ganddo i bleidleisio drostoi hun neu dros arall. Ar ddydd yr etholiad casglant y papurau oedd wedi eu hanfon allan, a gallai y sawl oedd a hawl ganddo i bleidleisio ac yn byw tu allan ir plwyf neu heb gael y papur sicrhau un ddydd yr etholiad cyn hanner dydd. Prynhawn dydd yr etholiad cyfrifair wardeiniaid ar goruchwylwyr y pleidleisiau a chyhoeddid yr ymgeiswyr gyda mwyafrif o bleidleisiau yn etholedig.

Gan rai yn talu treth y tlodion neu yn berchnogion eiddo yr oedd yr hawl i bleidleisio. Canaiteid i bob trethdalwr oedd yn cael ei drethu i bwrpas treth y tlodion mewn plwyf am flwyddyn cyn yr etholiad ac wedi talu y dreth honno am flwyddyn bleidleisio, ac os trethid ef ar eiddo dan 200 i 400 cai ddwy bleidlais, os trethid ef ar eiddo o 400 cai dair pleidlais. Caniateid i berchenog eiddo o fewn y plwyf oedd wedi rhoi rhybudd ar unrhyw ddiwrnod cyn dydd yr etholiad ai enw ai gyfeiriad a manylion oi eiddo bleidleisio, ac os oedd cyfanswm trethiannol ei eiddo yn y plwyf dan 50 cai un bleidlais, os oedd o 50 - 75 cai ddwy bleidlais, os oedd o 100 - 125 cai bedair pleidlais ac os oedd 125 - 150 cai bump pleidlais a thros 150 cai chwech pleidlais. Gallai perchenog oedd hefyd yn trigo yn y plwyf bleidleisio oherwydd hynny yn ogystal ag fel perchennog gydar canlyniad y gallai perchenog eiddo eang yn y plwyf sicrhau naw pleidlais yn yr etholiad, caniateid hefyd i berchenog eiddo ddewis un arall ar ei ran yn yr etholiad (proxy), ond ir sawl a bleidleisiau roddi rhybudd o hynny ir swyddogion gyda thystiolaeth ysgrifenedig oi hawl.

Cynhaliwyd yr etholiad cyntaf ar y trydydd o fehefin 1837 a chyfarfu Bwrdd y Gwarcheidwaid yn y Crown Inn Pwllheli pryd yr etholwyd Mt John Lloyd Trallwm yn gadeirydd a Mr Richard Griffith Jones yn Is- Gadeirydd. Clerc cyntaf y bwrdd oedd Mr David Williams. Cyfarfur bwrdd o dro i dro yn Cricieth a Sarn yn ogystal a Pwllheli gan y gofynid ir tlodion ymddangos ger eu bron, a chawn hanes y cyfarfod cyntaf yn y Sarn lle yr oedd pedair gwraig yn gwneud cais am gymorth oherwydd iw gwyr eu gadael. Gweithredair bwrdd dan gyfarwyddyd pur fanwl dirprwywyr deddf y tlodion, ac oherwydd hynny rhaid oedd yn fynych sicrhau eu cadarnhad hwy iw gweithredoedd. Yn eu cyfarfod cyntaf penderfynwyd hysbysebu am bedair swyddog elusennol am gyflog o 50 y flwyddyn a 10 yn chwaneg yn swyddfa Aberdaron, gan y byddair swyddog angen ceffyl. Etholwyd Mr David Griffith o Bodwrdda yn swyddog ar ddosbarth Aberdaon ac yn fuan cawn y gwarcheidwaid yn sicrhau dirprwywyr i ethol ei frawd Thomas Griffith i lenwir swydd ar ei farwolaeth. Yr oedd Hugh Ellis o Mynytho a Thomas R Williams o Fourcrosses hefyd yn ymgeisio y tro hwn, ond cafodd Thomas Griffith fwyafrif o un bleidlais. Drwy law y swyddog elusennol y rhoddai y gwarcheidwaid gynorthyw, a chan mai yn nwylor dirprwywyr yr oedd yr oedd ei penodiad hwy i raddau pell, yr oeddynt yn rhydd oddiwrth ddylanwad lleol tra yn cyflawni eu dyletswyddau. Drwy hyn y galluogwyd hwy i gario allan newidiadau eang a wnaeth y ddeddf heb lawer o rwystrau.

Yn y cyfarfod cyntaf hefyd penderfynwyd hysbysebu am bedwar meddyg i ranbarthau Cricieth, Pwllheli, Nefyn ac Aberdaron. Hawliaur meddygon gyf.log o 70 - 100 ond ni chaniataodd y gwarcheidwaid iddynt ond 50 - 60. Yn ddiweddarach trefnwyd y rhanbarthau hyn yn ranbarthau buchfrechi (Vaccination Districts yn ogystal, ond gydar amod na ddylair ddarpariaeth gael ei hestyn ond i blant y rhai oedd yn derbyn cymorth, gan nad  ymddengys ei bod yn orfodol i unrhyw rai ddod ar plant iw buchfrechu ac felly dylair rhai oedd yn alluog i dalu ac yn cymeryd gwasanaeth y swyddog meddygol wneud eu telerau eu hunain. Cytunai y swyddogion meddygol pan alwyd hwy gerbron, ond hysbysebwyd y bwrdd os y gofynid iddynt mewn achosion fuchfrechu yr holl blant ddygid atynt i hynny, ac os na thelid ond yn yr achosion llwyddianus nad oeddynt yn barod i wneud am lai na 2/6 yr achos.

 Oherwydd llacrwydd cyffredinol ynglyn a chaniatau cymorth yr oedd y ddeddf yn gorfodi dynion abl i breswylio mewn Gweithdy ac i wneud gwaith yno cyn derbyn cymorth wedi syrthion llythren farw, ond ail ennynwyd hi gan ddeddf 1834 ac un o ddyletswyddaur gwarcheidwaid   oedd trefnu Gweithdy yng nghylch yr undeb.

Ym Medi 1834 penderfynodd bwrdd y gwarcheiwaid adeiladu Gweithdyr undeb Tloty, a phrynwyd y tir lle saif y cartref presennol am 500. Y mis Mai dilynol derbyniwyd pris o 2,769 am adeiladur tloty a chynhaliwyd cyfarfod cyntaf y gwarcheidwaid yn y ty newydd hwn ym Medi 1839. Hysbysebwyd am reolwr a meistres i ofalu am ddeiliaid y ty am gyflog o 50 y flwyddyn gyda tri chwarter pwys o gig a pwys o fara yr un y dydd a 5 yn chwaneg at sicrhau ei te, siwgwr ai cwrrw eu hunain.

Ymhen ychydig cawn fod cwynion yn erbyn y rheolwr cyntaf oherwydd ei ymddygiad at y deiliaid ac wedi clywed tystion penderfynodd y gwarcheidwaid ofyn caniatad y dirprwywyr i ganiatau ei daflu allan or swydd, a dewiswyd Robert Owen a David Williams fel rheolwyr dros dro. Derbyniwyd y caniatad erbyn y cyfarfod dilynol a galwyd arno gerbron iw hysbysu or ddiswyddiad. Cyn ethol rheolwr arall anfonwyd at y dirprwywyr i ofyn beth oedd y cyflog isaf a ganiateid iddynt dalu ir rheolwyr, gan y credant y gellid yn hawdd sicrhau personnau cymwys a chyfrifol i gyneryd y swydd am lawer llai o gyflog na 50 a 5 ychwanegol a delid ir rheolwr ar feistres ddiweddaf.

Wedi agor y tloty newydd ni chaniateid cymorth i ddynion abl y tu allan ir tloty os nad oedd iddynt yn fwy na pump o blant ac hyd yn oed yr adeg honno yr unig gymorth ganiateid oedd cymeryd rhai or plant ychwanegol ir tloty. Ni chaniateid cymorth i famau plant gordderch (di briod) ond drwy eu cymeryd hwy ai plant i mewn ir ty, ac nid oedd yr un swyddog i roddi cynorth heb ganiatad y bwrdd ond drwy archeb ir ty. Yn yr achosion a gynorthwyid y tu allan amrywiair cymorth o chwech cheiniog i swllt yr wythnos i rai sengal, ac mewn achos o wr analluog i weithio a gwraig a dau o blant caniateid 1/6 yr wythnos, tra y derbyniai merch ddibriod ai phlentyn naw ceiniog yr wythnos. Cwynid fod rhai yn trosglwyddo ei heiddo i ddwylo perthnasau ac eraill a thrwy hynny yn dod yn ddianghenraid i bwyso ar y trethi yn ei plwyfi, a phenderfynwyd na roddid cymorth o hynny allan i neb a roi ei dyddyn neu ei eiddo i arall ond drwy archeb ir ty.

Yn unol ag adroddiad y swyddog meddddygol penderfynwyd nad oedd dros 180 o bersonau iw cymeryd ir ty  gan na ellid cynnal chwaneg heb amharu ar iechyd y deiliaid. Ar y cyntaf trefnwyd tri pryd o fwyd yn y ty, yn forebryd a swper darperid 7 owns o flawd ceirch i ddynion a 6 owns i ferchaid i wneud uwd, gyda pheint o laethenwyn neu wlybaniaeth, os na ellid ei sicrhau. I ginio caent amrywiaeth ar wahanol ddyddiau:-

 Dydd Sul 4 owns o gig a phwys o datw.

Dydd Llun 7 owns o fara, merchaid 6 0wns a 12 peint o botes.

Dydd Mawrth 2 a hanner pwys o datw a phenog hallt.

Dydd mercher 6 owns o fara a owns o gaws.

Dydd Iau 2 bwys a hanner o datw a phenog hallt.

Dydd Gwener 1 a hanner peint o lobsgows.

Dydd Sadwrn 2 bwys a hanner o datw a phenog hallt.

Darperid cig i rai dros 60 ar ddydd mercher hefyd.

Yn ddiweddarach cawn y gwarcheidwaid yn gofyn caniatad y dirprwywyr i roddi reis yn lle uwd yn y bore, gyda dwy owns o driog, hanner pwys yn ychwaneg o datws ar y sul a 2 owns o fara a hanner owns yn fwy o gaws ar ddydd mercher.

Disgwylid ir rhai abl wneud gwaith yn y gweithdy, ac ir pwrpas hwnnw awdurdodwyd Mr Hugh Hughes ar clarc i fynd i Gaernarfon i archwilio y dull o bigo oakum yng Ngharchardy y Sir a chael ei barn ar y priodldeb o sicrhau lle ar gyfer hynny yn y gweithdy. Yn canlyn cawn benderfyniad fod pob dyn abl oedd yn y ty i bigo pump pwys o oakum y dydd a phob merch i bigo tri phwys.

Nid oedd gyrfar bwrdd hwythau, bob amser yn ddidramgwydd, oherwydd rhaid oedd iddynt roi cyfrif manwl ir dirprwywyr dan y ddeddf, a chawn y dirprwywyr yn addo codi cyfraith arnynt am fethu sicrhau y cyllid angenrheidiol i roddi cymorth i dlodion yr undeb a thalu eu dyledion. Cymerodd y gwarcheidwaid gammau cyfreithiol yn ddioed yn erbyn swyddogion y plwyfi oedd mewn dyled iddynt, ac o flaen yr Ynadon dirwyiwyd y plwyfi a ganlyn:-

Ceidio 2/- ar costau os telid yr un dydd neu 15/6.

Llaniestyn 5/- ar costau os telid yr un dydd neu 3.

Llangian 5/- ar costau os telid ar y diwrnod neu 3.

Ceisiwyd droeon gan dirprwywyr ganiatau llai o gyflog meddygon ac ir swyddogion ar y pedwar dosbarth ond ni chaniatai y dirprwywyr hynny er eu hysbysu fod digon o ddynion yn y wlad a fuasai yn falch o wneud y gwaith am lawer llai nag a delid.

Bur ddeddf newydd a byrddau gwarcheidwaid yn effeithiol er atal camddefnydd wneid o fuddiannau y cymorth allanol, a rhoddwyd ar seiliau cadarn ddull mwy effeithiol o gario allan y gwaith dan arolygiaeth fwy manwl. Maer ffaith  iddi fod mewn grym am bron i ganrif heb ond ychydig gyfnewidiadau yn brawf oi heffeithriolrwydd ar y pryd. Yn ystod y deng mlynedd cyntaf disgynnodd treth y tlodion i bum miliwn a hynny er gwaethaf cynnydd y boblogaeth a dirwasgiad cyffredinol. Yn undeb Pwllheli disgynodd y dreth o 6,737 cyfartaledd y tair blynedd cynt i 5,600 yn 1841 42 wedi agor y tloty newydd. Rhaid cofio hefyd mai cynyddu yr oedd y dreth yn brysur cyn hynny o flwyddyn i flwyddyn. Cawn weld y ffigyrau llawn yn nes ymlaen. Disgynodd effaith y newid yn drwm ar y tlawd, yn arbennig felly yn y rhannau  hynny lle roedd tloty wedi ei ddarparu pan ddaeth y ddeddf i rym. Bellach ni chaniateid cymorth i ddynion abl ond yn y tloty, a daeth tloty yn air iw ofni gan y tlawd ar anghenus mewn llawer cylch. Or ochr arall cadwodd y ddeddf lafurwyr gwledig rhag y dirywiad parhaol i ba un yr oeddynt yn llithro dan yr hen drefn, a gorfodwyd hwy i wneud gwaith gonest am gyflog ac nid am elusen. Lliniarwyd llawer ar y gorthrwm hefyd ymhen amser, a chaniatawyd cymorth allanol yn rhwyddach mewn arian a nwyddau. Yn 1847 trosglwyddwyd gwaith y dirprwywyr deddf y tlodion i fwrdd deddf y tlodion yn 1871 yn fwrdd llywodraeth lleol. Caniatawyd ir gwarcheidwaid beidio cymeryd i ystyriaeth dderbyniadau o dan 5/- o gymdeithasau cyfeillgar pan yn rhoddi cymorth allanol yn 1895 ac yn 1904 gwnaed y caniatad hwnnw yn orchynmyn.

"Pwllheli"

Cwynai comisiwn Brenhinol 1905 fod y ddeddf erbyn hynny yn annigonol i gyfarfod ag amgylchiadau gwahanol. Yr oedd yr undeb yn rhy gyfyng ei gylch i fod yn effeithiol, disgynnai y dreth drymaf ar y rhannau tlotaf caniateid i blant fod ymhlith deiliaid eraill y tloty. Awgrymid newid y ddeddf i sicrhau gwelliant amlwg, fod camau  eraill ddylid eu cymeryd i gyfarfod ag anghenion dosbarthau arbennig oedd dan ofal y gwarcheidwaid, megis y claf ar diwaith. Yn 1910 daeth blwydd dal yr hen i gynorthwyo rhai dros 70 oed, ac yn 1911 ffurfiwyd yr Yswiriant Genedlaethol i gynorthwyo y di waith ar claf. Yn 1919 ffurfiwyd y Bwrdd Iechydd i gymeryd drosodd holl weithrediadau y deddfau oedd yn ymwneud a iechyd cymorth cyhoeddus, a bu hynny yn fantais i sicrhau mwy o unoliaeth yn eu gweithrediadau. Wedir Rhyfel Mawr Gyntaf daeth dirwasgiad o 1922 ymlaen a chynyddodd nifer y rhai oedd yn derbyn cymorth o tua hanner miliwn yn 1919 i bron ddwy filiwn  yn 1922. Tynnodd hynny sylw unwaith yn rhagor at effaith y ddeddf ar y rhannau tlotaf lle yr oedd y dreth mor drom ag ir awdudrdodau fethu cario ymlaen ei dyletswyddau. Yn 1929 trosglwyddwyd holl waith y gwarcheidwaid dan ddeddf llywodraeth leol y flwyddyn honno ir  cynghorau sirol yn gweithredu drwy bwyllgorau cymorth cyhoeddus, a thrwy hynny sicrheid fod costau ariannol yn decach ar y rhanbarthau, ac wedi bron ganrif o wasanaeth daeth tymor bwrdd y gwarcheidwaid ar Overseers i derfyn.

Plwyfi yn yr undeb ai trethiant blynyddol

Aberdaron  - 507

Penllech - 143

Llannor - 398

Botwnnog - 32

Bodferin -  11

Rhiw - 114

Nefyn - 284

Carnguwch - 52

Bryncroes - 345

Abersoch - 504

Pistyll - 153

Denio - 632

Llandegwning - 94

Bodfean - 79

Tudweiliog - 121

Llanbedrog 187

Llanengan - 344

Ceidio - 79

Cricieth - 206

Llangian - 523

Llanfaelrhys - 58

Edern - 131

Llanarmon - 268

Penrhos - 29

Llangwnadl - 92

Llandudwen - 10

Llangybi - 238 Llanaelhaiarn - 195

Meyllteyrn - 62  

Llaniestyn - 268  

Llanystumdwy - 453 Llanfihangel 125

Bwrdd cyntaf y gwarcheidwaid. Gwarcheidwaid yn rhinwedd ei swydd ( Ex Officio)

John lloyd Trallwm (Yswain).

William Glynne Griffith Bodegroes ( Yswain )

Robert Thomas Carreg Plas a Cefn Mine (Yswain).

Samuel Owen Priestley, Tremfan (Yswain)

Parch Robert Jones Llaniestyn Clerc.

Parch John Kyffin Llanbedrog. Clerc.

 

Gwarcheidwaid Etoledig.

Cricieth Mr John Jones Ynysgain.

Llanystumdwy Mr W Williams Jones Ysgubor Hen. Robert Owen Glanllynnau.

Llangybi Robert Thomas.

Llanarmon Griffith Roberts Gelligorn.

Abererch Elias Williams Plas Newydd . Evan Jones Penychain.

Carnguwch Griffith Humphrey Carnguwch Bach

Llanaelhaiarn Robert Hughes Uwchlawr Ffynnon.

Denio Richard Griffith Jones. (Yswain) David Williams Druggist.

Llannor Evan Roberts Penmaen. Edward Edwards Gwynfryn.

Penrhos William Thomas Tyddyn Llywelyn.

Llanbedrog Cyril Williams (Yswain) The Cottage.

Llanfihangel Bachellaeth Owen Williams Penrhynydyn.

Llangian Griffith Griffith Castellmarch. Griffith Jones Cil Llidiart.

Llanengan Robert Williams Pantygwair. W.William Thomas Deucoch.

Llandegwning Richard Jones Neigwl Ucha.

Nefyn Edward Roberts Botacho Wyn .Hugh Hughes   Botacho Ddu.

Bodfean Hugh Jones Hendre.

Edern- John Hughes Cefn Edeyrn.

Ceidio Richard Evans Plas yng ngheidio.

Llandudwen John Evans Trefwerin.

Llaniestyn Charles Williams Garreg Lwyd. John Roberts Ffridd.

Tudweiliog Richard Thomas Tanllan.

Aberdaron Robert Evans Methlam. Thomas Ellis  Carreg.

Llanfaelrhys Griffith Evans Ysgo.

Bodferin William Jones Hendrefor.

Llangwnadl   John Williams Trefgraig.

Penllech Griffith Griffiths Penllech Bach.

Meyllteyrn- Owen Owens Bodnithoedd

Bryncroes John Jones Coch y Moel

Botwnnog Parch John Hughes Botwnnog.

Rhiw Owen Roberts Bodwyddog.

Cyfrifiad 1881

Dwelling: Pwllheli Union Workhouse
Census Place: Denio, Caernarvon, Wales
Marr Age Sex Birthplace
John WATKINS U 51 M Llanystymdwy, Caernarvon, Wales
Rel: Master (Head)
Occ: Master Of Workhouse (Munic)
Catherine WATKINS U 43 F Llanbedrog, Caernarvon, Wales
Rel: Matron
Occ: Matron
Elizabeth JONES U 21 F Bodvean, Caernarvon, Wales
Rel: Visitor
Occ: Independant Lady

Institution: "Pwllheli Union Workhouse"
Census Place: Denio, Caernarvon, Wales
Marr Age Sex Birthplace
Janet JONES U 44 F Nevin, Caernarvon, Wales
Rel: Nurse
Occ: Nurse
Jane WILLIAMS U 58 F Aberdaron, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate Handicap: Idiot
Occ: Inmate
John THOMAS U 18 M Aberdaron, Caernarvon, Wales
Rel: Teacher
Occ: Inmate Pupil Teacher
Mary JONES U 13 F Aberdaron, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Scholar
William GRIFFITH U 52 M Aberdaron, Caernarvon, Wales
Rel: Patient
Occ: Formerly Farm Labourer
Ellin WILLIAMS U 33 F Abererch, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Domestic Servant
Gwen JONES U 65 F Llanystymdwy, Caernarvon, Wales
Rel: Patient
Occ: Seamstress (Formerly)
Abraham WILLIAMS U 64 M Caernarvon, Wales
Rel: Patient Handicap: Idiot
Occ: Formerly Farm Labourer
Azariah WILLIAMS U 38 M Denio, Caernarvon, Wales
Rel: Patient Handicap: Idiot
Occ: Formerly Farm Labourer
Owen EVANS W 71 M Denio, Caernarvon, Wales
Rel: Patient Handicap: Idiot
Occ: Formerly Shop Porter
M.A. EVANS U 34 M Denio, Caernarvon, Wales
Rel: Patient Handicap: Idiot
Occ: Formerly Domestic Servant
Ann JONES U 26 F Denio, Caernarvon, Wales
Rel: Patient Handicap: Idiot
Occ: Formerly Domestic Servant
Samuel OWEN U 8 M Denio, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Scholar
Peter OWEN U 6 M Denio, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Scholar
Margaret OWEN U 10 F Denio, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Scholar
Ann ROBERTS U 22 F Denio, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Formerly Dom Servant
M.M. ROBERTS U 2 F Denio, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Infant
Sydney WILLIAMS U 40 F Denio, Caernarvon, Wales
Rel: Patient Handicap: Idiot
Occ: Formerly Dom Servant

Institution: "Pwllheli Union Workhouse"
Census Place: Denio, Caernarvon, Wales
Marr Age Sex Birthplace
William JONES U 28 M Denio, Caernarvon, Wales
Rel: Patient
Occ: Formerly Dom Servant
Trezzies MARTIN U 16 F Cornwall, England
Rel: Patient
Occ: Formerly Tin Cleaner
William WILLIAMS U 21 M Denio, Caernarvon, Wales
Rel: Patient Handicap: Idiot
Ann JONES U 22 F Bangor, Caernarvon, Wales
Rel: Patient Handicap: Idiot
Ellen WILLIAMS U 13 F Abererch, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Scholar
William WILLIAMS U 8 M Abererch, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Scholar
Walter GRIFFITH U 84 M Abererch, Caernarvon, Wales
Rel: Patient Handicap: Idiot
Occ: Formerly Farmer
John THOMAS U 45 M Llanaelhaiarn, Caernarvon, Wales
Rel: Patient Handicap: Idiot
Occ: Formerly Mariner
Elizabeth WILLIAMS U 14 F Denio, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Scholar
Elizabeth CARLYON M 27 F Llangian, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Formerly Domestic Servant
Ellen CARLYON U 4 F Llangian, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Infant
S. J. CARLYON 2 F Llangian, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Infant
W.H. CARLYON 1 M Llangian, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Infant
Catherine THOMAS U 36 F Llangian, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Formerly Domestic Servant
William THOMAS U 15 m M Llangian, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Infant
Jane HUGHES U 46 F Llangian, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Formerly Domestic Servant
Jane HUGHES U 8 F Llangian, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Scholar
Evan HUGHES U 2 M Llangian, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Infant
Jane EVANS U 57 F Llanengan, Caernarvon, Wales
Rel: Patient Handicap: Idiot
Emily EDWARDS U 35 F Llanengan, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Formerly Seamstress
Mary ROBERTS M 35 F Llaniestyn, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Formerly Domestic Servant
Griffith ROBERTS U 9 M Llaniestyn, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Scholar
Robert ROBERTS U 7 M Llaniestyn, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Scholar
Gwen ROBERTS U 5 F Llaniestyn, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Scholar

Institution: "Pwllheli Union Workhouse"
Census Place: Denio, Caernarvon, Wales
Marr Age Sex Birthplace
Elizabeth ROBERTS U 10 m F Llaniestyn, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Infant
Margaret JONES W 70 F Caernarvon, Wales
Rel: Patient
Rowland JONES U 73 M Llanystymdwy, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Formerly Gardener
Evan ELLIS U 63 M Llanystymdwy, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Formerly Joiner
Owen PRICHARD W 73 M Llannor, Caernarvon, Wales
Rel: Patient Handicap: Idiot
Occ: Formerly Mariner
Mary DAVIES U 35 F Rhiw, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Formerly Domestic Serv
Mary DAVIES U 9 m F Rhiw, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Infant
C. M. PRICE U 13 F Bryncroes, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Scholar
Thos. ROBERTS U 80 M Denio, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Formerly Gunsmith
M. E. ROBERTS U 11 F Llaniestyn, Caernarvon, Wales
Rel: Inmate
Occ: Scholar
Griffith WILLIAMS M 30 M Rhiw, Caernarvon, Wales
Rel: Patient
Occ: Formerly Mason
Patrick KENNY U 67 M Ireland
Rel: Vagrant
Occ: Railway Navvy

 

Daeth yr hanes yma i law gan Miss M Evans ai cafodd gan y diweddar W. Jones Gladstone Aberdaron, ac ar ei ddiwedd fel ol nodyn roedd y canlynol.

Mi gefais yr hanes uchod gan y diweddar Mr S R jones Clerc Cyngor Dosbarth Llyn, roedd wedi codir hanes o hen lyfrau cofnodion y cyngor. Mi cefais nhw ar Fehefin 8fed 1937.

 

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com