"Pigion VI"

"Dewin Dwr"

Roedd Wil Penbwlch yn ddewin dwr. Byddai galw mawr am ei wasanaeth yn ystod y pumdegau cyn i gyflenwad dwr gyrraedd pentre'r Rhiw. Gelwid arno i fynd o gwmpas y ffermydd i ddarganfod dwr yng nghrombil y ddaear fel y gallai perchennog  y tir agor ffynnon yno. Defnyddiai fath o fforch wedi ei thorri o helygen a daliai hi yn ei ddwylo gan gerdded dros y tir. "Pan ganfyddai ddwr oddi tano, byddai'r fforch yn crynu'n ei ddwylo gan gynhyrfu ei gorff i gyd. Gallai hyd yn oed ddweud pa mor isel y dyliad tyllu i gyrraedd y cyflenwad dwr" Addefai y byddai'r profiad yn ei wneud i deimlo'n bur sâl.

"Wil Penbwlch"

Diolch i Mr C Hughes.

"Tan Gwyllt"

Roedd Noson Tân Gwyllt yn noson fawr i blant Y Rhiw yng nghyfnod y pedwardegau a'r pumdegau. Cesglid pob math o ddefnyddiau i'w llosgi am wythnosau ymlaen llaw gan eu cario i hen garej Y Weinyddiaeth Amddiffyn ym Mhen Clip. Ar Noson Tân Gwyllt cludid y cyfan o'r garej i ben Clip y Gylfinir i greu coelcerth enfawr a oedd i'w gweld o bob cwr o Lyn a rhannau o Eifionydd ar ôl ei thanio. Yn ychwanegol at y tân gwyllt arferol fyddai'n diasbedain, arferai'r hogiau hynaf greu anferth o glec drwy danio carbeid mewn hen dun  triog. Byddai'r ergyd yn chwythu caead y tun am gryn bellter.

"Clip y Gylfinir"

Mr C Hughes.

"Dolen Drws Ysgol"

Isod mae llun diddorol o ddolen drws Ysgol Rhiw. 

Diolch i Mr C Hughes am ei yrru i fewn.

"Odyn Galch"

Roedd dwy odyn galch yn Aberdaron, un ger yr eglwys a’r llall yn Penrodyn ( yn ymyl Siop Wendon). Evan Jones Nant Llanfaelrhys oedd berchen un Penrodyn ac Edward Williams Cadlan oedd berchen yr un ger yr eglyws.

"Edgar Morris"

Yn 1962 daeth Edgar Morris Ael y Bryn gartref o Awstralia, lle bu’n gweithio yn y mwynfeydd opal. Dechreuodd ei daith efo llong o Freemantle i Sri Lanka wedyn efo ‘ferry’ i Madras yn India ac oddyno teithiodd efo bws drwy India ,Pakistan, gwledydd y Dwyrain Canol ac ar draws Ewrop hyd nes cyrraedd pen ei daith yng ngosrsaf bws Victoria Llundain.

"Y llong lo"

Yn 1922 enilliodd William Rowlands wobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Rhydaman am ysgrifennu ‘Y Llong Lo’ llyfr antur i fechgyn, fe gyhoeddwyd y llyfr yn 1924. Roedd William Rowlands M A yn Brifathro Ysgol Eifionydd Porthmadog, ac yn enedigol o’r Rhiwlas Rhiw.

"William Rowlands"

  "Cloch y Llan"

I adael i’r plwyfolion wybod fod hwn, neu hon wedi marw, a bod yr enaid wedi pasio i’r purdan.

  2 dinc – Geneth/baban. 

3 tinc – Baban Gwrryw.

4 tinc – Lodes tan ugain.   

5 tinc – Llanc tan ugain. 

6 tinc – Merch ddi briod. 

7 tinc – Llanc di briod.     

8 tinc – Gwraig briod.      

9 tinc – Gwr priod.

"Ebillion"

Blynyddoedd yn ol byddai pobol y Rhiw yn torri linteri a phostiau giat allan o’r creigiau ar y mynydd, ar fynydd Penarfynydd gellir gweld pump ebill mewn carreg fawr. Ac  yn ymyl Ty Uchaf i gyfeiriad Nebo gellir gweld lle y llwyddon i dorri’r graig.

"Sipsiwn"

Byddai sipsiwn yn gwersyllu ar Ben Comins ac yn mynd o gwmpas y fro yn gwerthu eu nwyddau ac yn dweud ffortiwn. Dywedir mai un o’r sispsiwn ddatgelodd cyfrinach y ddafad wyllt er mae llawer damcaniaeth arall i hyn.

"Pen Comins"

"Y Lantern"

Pan symudodd William Hughes i Benbwlch yn 1946, fe ddarganfu hen lanter mewn twll yn wal y beudy, awgrymodd Evan Jones Bwlch a oedd yn wr gwybodus iawn, y dylai Wil yrru’r lanter i’r amgueddfa yn San Ffagan. Gellir gweld y lanter gannwyll yno heddiw.

"Lantern Penbwlch"

Diolch i Mr C Hughes, am y llun yma.

Map or Safle                Website Map