"Pigion V"

Crydd,

Roedd Ifan Pengroes yn grydd yn y Rhiw yn y 1940au a phan ofynai rhywun iddo faint oedd y gost am unrhyw waith boed wadnu neu sodlu neu unrhyw beth arall - "saith a chwech" (yn yr hen arian) fyddai ei ateb bob tro! Prynodd Wil Penbwlch ei hen fainc a'i holl offer yn ei ocsiwn gan gario'r gwaith ymlaen yng nghegin fach Penbwlch.

"Trwydded Crydd Wil Penbwlch"

Rhigwm,

Penillion o waith Wil Penbwlch pan oedd yn blentyn yn byw yn Felin Bodwrdda ac yn mynd i Ysgol y Rhos:

Mi af i ben bryn Hendra

I weld hen blas Bodwrdda;

Dacw fo a'i bum corn arno,

Y Felin a'r Pandy sy'n agos iddo.

Robin Post,

Roedd "Robin Post", cyn bostmon, oedd yn byw yn Bryngolau Mawr gyda Rolant yn yr 1940/50au, yn arfer dal llawer iawn o gwningod gwmpas y Rhiw gyda'i ast felen, "Fly", ac yn eu gwerthu'n gyplau. Byddai'n anfon llawer ohonynt i ffwrdd gyda lori O.J.Williams, Sarn i leoedd fel Maenceinion. Arferai fynd ar y beic i Aberdaron i ddiota'n bur reolaidd a byddai mewn andros o dymer ddrwg pan ddychwelai yn ei ôl er ei fod yn hen gymeriad digon rhadlon fel arfer.

Drywinen,

Arferai John Terfyn Ucha wneud eli gwych rhag y drywinen (ringworm). Gofynnai am glap o fenyn cymaint ag wy yn syth o'r feuddai, heb ei halltu, ac ychwanegai rhyw bethau ato a gasglai o lysiau neu flodau gwyllt.

Bwgan,

Byddai Dora Williams, Ty'n Graig, (Dora'r Eifion) bob amser yn adrodd storiau am ysbrydion. Credai yn eu bodolaeth a soniai o hyd iddi weld bwgan droeon wrth gerdded ar hyd lôn llan wedi nos.

"Dora'r Eifion"

T.V.

Mr a Mrs Loasby, Ffôr, gafodd y set deledu gyntaf yn y Rhiw ar ddechrau'r pumdegau. Cododd fast anferth yn yr ardd ac ar ei ben roedd erial ddwbl fawr, fel gwely, er mwyn derbyn y signal o Holme Moss. Du a gwyn oedd y lluniau, wrth gwrs, ac yn garedig iawn gwahoddai rai o'r trigolion a'r plant i'r ty ar adegau arbennig fel y "Cup Final". Roedd gwifrau yn rhedeg o ben y mast i wahanol rannau o'r ardd er mwyn ei angori rhag y gwynt. Ond i lawr y daeth, "yn shitrws" chwedl Wil Bryntirion, yn ystod un storm arw gan chwalu'r ty gwydr yn chwilfriw.

Damage,

Pan fyddai William Tyddyn Meirion yn dod i Benbwlch i setlo bil am wneud clocsiau neu drwsio esgidiau poenai am y gost drwy drwy ofyn "Faint ydy'r "damage?"

Purple Hearts,

Maggie Penbwlch yn gofyn i Dr Bobi Jones beth oedd rhyw dabledi piws, siâp calon ("purple hearts") a gawsai ganddo i godi ei hysbryd. "Chwip ar gefn ceffyl wedi blino," meddai'r hen ddoctor ffraeth.

"Maggie Penbwlch"

Termau,

Roedd yn gyffredin iawn i rai o blant y pumdegau fynd ar negeseuon i nôl "siwrne" o ddwr (dwy bwcedaid) i bwmp Tyn y Fron, neu i siafft Tyn y Mynydd, nôl wermod lwyd i wneud ffisig at y stumog i Dyn Llidiart neu i nôl "ffioled" o datws i Bodwyddog Bach. (Math o fesur ar ffurf bwced wedi ei gwneud o bren oedd "ffioled").

Bantam Jôs,

Cafodd Jôs, Ty'n y Fron, foto beic BSA Bantam i fynd o gwmpas i wneud ei waith fel saer coed. Ar ei feic yr oedd wedi arfer mynd o gwmpas y wlad ac ni theithiai'n llawer cyflymach ar y moto beic. "Pan fyddai'n gweld y cloddiau'n dechrau troi'n  rubanau, mi fyddai'n cau'r throtl," meddai Jôs!

"Jôs, Ty'n y Fron"

Dora'r Eifion,

Byddai Dora'r Eifion yn garedig iawn yn ymweld â phlant Ysgol y Rhiw bob Nadolig i rannu orennau iddynt.

Mary Tyddyn Morthwyl,

Roedd Mary Tyddyn Morthwyl, mam Rolant, a oedd yn was yn Penarfynydd, yn hen wraig annwyl iawn. Byddai'n edrych drosodd i'r ffordd o'r ardd o flaen y ty i gael sgwrs ag unrhyw un fyddai'n digwydd mynd heibio. Gwisgai "feret" tywyll am ei phen bob amser a rhyw fath o ffedog fras, mae'n debyg. Roedd ganndi wyneb ffeind a rhadlon, llygaid bychain, direidus a thyfai blew'n drwch o gwmpas ei gên. Pan siaradai, tasgai poer yn gawod o'i cheg. Roedd mwy neu lai'n uniaith Gymraeg ond mentrai sgwrsio â Saeson o dro i dro. Byrdwn ei sgwrs yn yr iaith fain bob amser fyddai "Yes, yes, brenin yes!"

Tecwyn Tan y Muriau,

Un o arwyr hogia'r Rhiw ddiwedd y pedwaredegau a dechrau'r pumdegau oedd Tecwyn Tan y Muriau ar ei fotobeic. Roedd yn giamstar ar reidio'n gyflym a heidiai'r hogiau at gornel iard yr ysgol i'w weld yn "slamu" ar ei ochr fel mellten rownd tro Pwll Melyn. Roedd wedi plygu "footrests" y motobeic yn uchel ar i fyny er mwyn gallu ochri'n well!

"Open All Hours"

Roedd garej Wil Trip yn lle hynod o ddiddorol i fod yno. Byddai Wil Trip a Wil Penbwlch ar eu traed drwy'r nos yn gyson yn ffidlan hefo peiriannau a cheir. Byddent hyd yn oed yn mentro rhoi corff (body) newydd, gwahanol ar hen "chasis" gan wneud hynny'n llwyddiannus dros ben. Ni allai Wil Trip barhau'n hir heb gael smôc ac anfonai un o hogia Penbwlch i Sea View tua dau o'r gloch y bore, weithiau, i nôl sigarets iddo. Byddai Robert Griffith Sea View ar ei draed bob awr o'r nos a'r arferiad oedd i gnocio ar ffenest y Post i dynnu ei sylw ac yna gwthio'r arian i mewn trwy'r blwch llythyrau. Toc, byddai yntau'n gwthio paced o sigarets allan yn ôl yn ddirwgnach. Er fod y drws ar glo, roedd Sea View, fel siop Arkwright yn y gyfres deledu, "Open All Hours"!

"Sea View"

"Fflics"

Roedd hostel i weithwyr y gwaith manganis yn Llwynfor yn ystod blynyddoedd yr Ail Ryfel Byd. Bob nos Fercher byddai ffilmiau byw fel rhai "Laurel & Hardy" a "Charlie Chaplin" yn cael eu dangos yno a byddai croeso i drigolion y pentre fynd i'w gweld. Un o'r uchafbwyntiau oedd ffilm a wnaed yn Y Rhiw yn y pedeardegau gan gwmni cerrig hogi Carborundum. Ynddi roedd golygfeydd  o fferm Penarfynydd gyda Robat Evans, Morris ei frawd, Jane Catrin ei chwaer a Rolant Tyddyn Morthwyl, y gwas wrth eu gorchwylion dyddiol. Ymddangosodd un neu ddau o drigolion eraill fel Tom Post, John Daniel Yr Erw a Wili Bodwyddog yn y  ffilm hefyd. Mae copi ohoni yn Archif Ffilm y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth.

"Ffermwyr Penarfynydd"

Iaith y Brain,

Roedd Wili Bodwyddog yn honni ei fod yn deall, ac yn gallu siarad, iaith y brain!

Dioch i Mr Carroll Hughes, am y pigion diddorol iawn yma.

~~~~~~~~~~~

Map or Safle                Website Map