Cynghorion I Iachau Amrywiol Glefydau

Allan o Lysieulyfr Teuleuaidd Hynafol.

Yn y dyddiau pan na fyddo gofal iechyd ar gael ac ymweliad gan y meddyg yn gostus tu hwnt i’r helyw, fe ddibyna pobl ar feddyginiaethau cartref, daethom draws lyfr bach difyr iawn yn nodi ‘r meddyginiaethau yma, fe’i gwnaed o lysiau gan amlaf, pethau oedd at law yr hen bobl, prun ai oedda nhw yn gweitho wyddon ni ddim.

Yn naturiol dan i ddim yn eich argymell i chi ei trio!!

           Rhag darfodigaeth (consumption) os y cymerir mewn pryd .

Cymerwch lond llaw o ‘hoarhound’ a hanner hynny o ‘rue’r gerddi, mewn dau chwart o ddwfr, a dau bwys o siwgr coch ynddo; a’u berwi yng nghyd nes lleihao’r haner; potelwch a chymerwch o hono dair llond llwy fwrdd bob bore ar eich cythlwng.

                                _______

                             Rhag y cryd

Cymerwch gamomille, llysiau’r dryw, cribau St ffraid, a dail neu wraidd carn yr ebol, gwraidd celyn mor a hops, yr un faint o bob un berwch hwynt oll mewn dwfr, a rhoddwch ynddo ddigon o driagl, ac yfwch o hono pan fyddwch yn gynhes yn y gwely; a chwyswch ddwy awr ar ei ol.

                               __________

                       I gryfhau’r Ystumog

Cymerwch beppermint, cribau St Ffraid, a suran y gog, yr un faint o bob un, a’u berwi yn nghyd mewn dwfr, a rhoddwch ynddo ychydig o siwgr neu rywbeth cyfaddas, ac yfwch o hono o fewn eich rheswm

                            _______________

                    Rhag brathiadau cwn cynddeiriog a nadroedd  

Cymerwch fon, gwraidd cacamwcci, mintys, had neu wraidd Alecsander, cribau St Ffraid, ysgaw Mai, dail llyriaid, rue gerddi, yr un faint o bob un, a berwch hwy mewn gwin gwyn, ac yfwch ef, gan roddi y dail, yn allanol ar y lle.

                          __________________

                       Rhag poeri gwaed.  

Cymerwch gribau St Ffraid, dail mieri, rhosus cochion, a dail tafol cochion, yr un faint o bob un, a berwch hwynt mewn gwin coch ( y neb na allo gael gwin, rhaid iddo gymweryd dwfr;) a melyswch a siwgr gwyn ac yfwch yn fynych o hono, ac iach a fyddwch.

                        ____________________

                     Rhag piso gwaed.

Cymerwch gamffri, dail llyriaid, a ‘smallage’, at yr un faint o bob un, a berwch hwynt yn nghyd, gan roddi haner pwys o swigr gwyn i bob peint o hono, as yfwch ef, ac iach a fyddwch.

                    

                   Rhag Pas ar blant

Cymerwch ddail yr hocsys, thyme y gerddi, a thyme gwyllt, a berwch hwynt yn nghyd a melyswch a siwgr candi , a gadewch i’r plentyn yfed yn helaeth ohonno.                  

                     ________________________

 Rhag darfodigaeth (consumption) mewn hen ag ieuanc.

Cymerwch wraidd cacamwcci, gwraidd dant y llew, gwraidd carn yr ebol, hoarhound, juniper berries a raisins yr haul, a berwch oll ynghyd, a rhoddwch ynddo yn bur helaeth o siwgr coch, gan eu berwi am hir amser ar dan araf, mewn llestr cauedig; cymerwch lonaid cwpan de o hono yn dwym dair gwaith y dydd.

                           ________________________

                           Rhag ffitiau’r convulsions

Cymerwch gribau St ffraid, brymlys, a dail y gwiwydd, at yr un faint o bob un, a berwch mewn gwin a dwfr, ac yfwch o hono a byddwch iach.

                         ____________________________

                          Rhag pesychu.  

Cymerwch ddail cwrw, cribau St Ffraid, gwraidd neu flodau carn yr ebol, had cywarch, hyssop, dail tafod y ci, neu ddail tafol, juniper-berries, gwallt y forwyn, gwraidd yr hocsys, dail clust y llygoden, mwstard gwyllt, rhosmair, a sage, at yr un faint o bob un; y rhai sydd gyfoethog a allant yn llwyddiannus eu berwi mewn gwin, ond mae’n debygol y bydd raid i’r tlodion eu berwi mewn dwfr, a’i felysu a mel neu siwgr coch. Nid yw ond ofer rhoddi cyfarwyddyd i’w gymeryd, yr wyf yn disgwyl y gwna eich deall naturiol eich cyfarwyddo, fel ag y byddo y clwyf yn gofyn, a’ch nerth chwithau yn cynal.

                       _________________________________

                         Rhag Llosg Tan.

Cymerwch beint o oil traed defaid, pedair owns o red lead, ac un owns o gwyr melyn, berwch yn nghyd am dair awr ar dan araf, gan ei droi; ac yna rhoddwch ato, yn niwedd y berwad haner owns o oil of elder, neu ysgaw: gadewch iddo oeri, yna rwsiwch y dolur ag ef unwaith yn y dydd.

                        ________________________________

                      Un arall at yr un achos.

Cymerwch ychydig o ‘lapis powder’ neu ‘brown dust’ ( gellwch ei gael yn siop y druggist), a chymysgwch mewn dwfr eira, gellwch wneuthur digon yn y gauaf i barhau trwy y flwyddyn, a’i gadw at eich angen, Mae yn diffodd y tan ac yn iachau y dolur.

                    _______________________________

                     Un arall.

Cymerwch ‘linseed oil’, melyn wy, siwgr coch, ac ychydig ddwfr; cymysgwch yn dda hyd nes y tywycho, a chymysgwch ef hefyd bob tro cyn ei ddefnyddio.

                  _________________________________ 

                 Un arall.

Cymerwch ‘spirits of wine, camphor, spirits of turpentine, ac oil St john, yr un faint o bob un, ac eneiniwch y lle ag ef. Profwyd ei fod yn dda i ddiffodd y tan.

                     __________________________________

                  Y ffordd i wneuthur Dwfr y Llygaid

Cymerwch hanner peint o frandi, dau beint o ddwfr ffynnon oer, ac yna un owns o ‘sugar of lead’ cymysgwch yn nghyd, a photelwch at eich gwasanaeth.

                  ________________________________

                 Un arall  

Cymerwch sug llym y llygaif, dail llygaid y dydd, dail llyriaid, a llysiau’r esgyrn, yr un faint o bob un, a dodwch ynddo ychydig o fel, a rhoddwch o hono  yn eich llygaid fel y byddo yr angen yn gofy. 

               _______________________________________

                      Rhag dolur mewn llygaid  

Cymerwch ddail llygad y dydd a llefrith a berwi y ddau, a’i roi yn y llygaid, ac fe esmwytha yn fuan.

                _______________________________________

            I atal Gwaed mewn Briwiau  

Cymerwch ledr gwyn wedi ei losgi a’i wneud yn bowdr ‘bole armoniac’ a ‘dragons blood’ a chymysgwch ychydig ‘spirits of wine’ gyda hwynt. Profwyd.

               ___________________________________________

             Rhag Dolur mewn Ceg.

Cymerwch bowdr gwn, alum, ‘bole armoniac’, a mel yr un faint o bob un, a rhwbiwch y ‘gums’ neu gig dannedd a hwynt, gan beidio llyncu y poeri, ond gadael iddo redeg allan.

 

            ________________________________________________

             Rhag y Dropsi  

Cymerwch y rhisgl melyn oddiar goed ysgaw, dail cwrw, cribau St Ffraid, camomile, moron gwylltion, llym y llygaid a rhisgl ysgaw Mai ( i’w cymeryd yr un modd a’r lleill a gwraidd celyn y mor, juniper berries, persli, paladr y wal, dail llyriaid, gwraidd dail tafol llydain, a ‘smallage’. Pob un sydd yn meddwl fod y clwy hwn wedi dechrau arnynt y mae yn werth trafferth gasglu yn fanwl y dail hyn yn nghyd, a’u rhoddi mewn llestr cauedig am hir amser ar dan araf; ac wrth ei botelu rhoddwch ddwy owns o fel at bob peint ac yfwch o hono yn fynych, ond yn y bore ar eich cythlwng.

          ______________________________________________________

            I attal ‘Terms, sef y Misglwyf.

Cymerwch ddail ‘beets cochion, dail mieri, dail ‘comphrey’, y dail a lelwir llysiau’r lloer, llysiau’r gwaedlif, tansi gwyllt, a rhosus cochion, at yr un faint o bob un, a’u berwi mewn gwin coch, os gellwch ei gael; y rhai na allent gael gwin, berwch mewn dwfr, a rhoddwch haner pwys o siwgr gwyn at bob chwart, ac yfwch yn fynych o hono wrth eich angen ahyn gyda chymorth Duw, a’ch gwna yn gwbl iach.

             ___________________________________________________

             Un arall i’r un diben

Cesglwch tansi gwyllt yn leision, os gellwch eu cael, a gwisgwch o dan wadnau eich traed, nesaf i’ch croen, yn eich esgidaiu, a hyn sydd anffaeledig. Mae y cyngor hwn yn fwy ei werth na pris y llyfr i gyd.

             ______________________________

 Cyngor i blant wedi Torri ei Llen-gig

Cymerwch Solomon seal, cribau St Ffraid, dail mieri. A tansi gwyllt; cesglwch yr un faint o bob un, a berwch mewn dwfr, a dodwch ynddo siwgr gwyn; ac yfed y plentyn yn helaeth o hono yn dwym, a rhoddwch y dail yn blastr o’r tu allan am naw diwrnod.

              ________________________________

                 Rhag Cancr  

Cymerwch lysiau dryw, ac yfwch drwyth y dail yn lle te, ac ar amserau eraill hefyd; gan eu rhoddi yn blastr ar y dolur a’i newid bob yn ail diwrnod hyd nes y byddo iach.

            ___________________________________

             I gryfhau y golwg.

Cymerwch dorfagl, ac yfwch eu trwyth yn lle te yn fynych, a rhoddwch y sug yn y llygaid, a hyn wna y tro i’r hen bobl yn lle prynu gwydrau.

             ________________________________________  

             Rhag Ysgafander Mewn Pen.  

Cymerwch lond llaw o fom ac yr un faint o lysiau’r ychain, o gribau St ffraid, o lysiau’r fam, ac o rosus cochion; a’u berwi oll yn nghyd, gan eu hyfed fel diod gyffredin yn dwym ac yn fynych.

            ___________________________________________

              Rhag y Colic

Cymerwch lysiau’r angel, camomile, a gwraidd rhedyn y dwfr, a hanner yr un faint o ‘rue’ y gerddi; a berwch mewn gwin gwyn neu frandi, ac yfwch lasiaid o hono yn ffit; neu ferwch mewn dwfr a chymerwch mewn gwin gwyn neu frandi, ac ail gymerwch os na thyr y tro cyntaf.

          ______________________________________________           

           Rhag Dolur mewn Pen.  

Cymerwch rosmair, a chnociwch mewn mortar a rhoddwch mewn ‘teapot’, neu ryw lestr cauedig arall, yn nghwr y tan am wythnos, a gwin gwyn arnynt; ac yn y diwedd rhoddwch ferw iddynt a hidliwch a photelwch ef, gan gymeryd llonaid llwy fwrdd o hono nos a bore, ond llai i blant yn ol ag y byddo eu hoed; eithr cofiwch am beidio a gadael iddo leihau yn nghwr y tan

         ___________________________________________________

            Rhag i Blant Biso yn eu Gwelyau.  

Rhowch iddynt lonad llwy fwrdd o sug llysiau’r gwaedlif, wedi ei felysu a siwgr gwyn bob nos hyd nes peidient.

            _________________________________________________

              Rhag Llyngyr  

Cymerwch gribau St Ffraid, gwraidd rhedyn, wermod lwyd, chwerwlys yr eithin, dail cwrw, llysiau’r fam, suran y cwn, ‘thyme’ gwyllt a thyme gerddi, a;r ferfain; berwch at yr un faint o bob un, a haner yr un faint o ‘rue gerddi, mewn dwfr, gan ei wneuthr yn drwyth gref, ac yfwch haner peint o honi bob bore; os blant, gwnewch yn wanach a rhoddwch lai o honi.

         _______________________________________________________

          Rhag Crygni  

Cymerwch flodau neu wraidd  carn yr ebol, ‘hyssop’, ‘liquorice powder’ o siop y druggist, mwstard gwyllt y cloddiau, a had danadl poethion, gan gyd ferwi at yr un faint o bob un, ac yn niwedd y berwad rhoddwch bedair owns o fel, a dwy owns o siwgr candi at bob chwart, a photelwch, gan gymeryd llonaid cwpan de o hono hwyr a bore, a chwi fyddwch iach.

        _________________________________________________________

                    Un arall rhag Gwichian a Chrygni mewn Gwddf trwy ddiffyg anadl.

Cymerwch had ffenigl, wedi ei powdro a’u cymysgu mewn mel. Llonaid llwy de dair gwaith yn y dydd.

         _____________________________________________________________

                  Diod i Iachau Briwiau.

Cymerwch eiddew’r ddaear, sef llysiau’r esgyrn, cribau St ffraid, gwraidd dail tafol cochion, y ben galed a’r gantwll, a berwch yn nghyd mewn diod fain, gan roddi burum ati, ac yfwch haner peint o honi yn dwym nos a bore byddwch iach.

      ____________________________________________________________

                 Rhag clwyf Melyn.  

Cymerwch suran y cwn, llysiau yr ychain, gwraidd banadl, llym y llygaid, gwraidd ysgall bendigaid, gwraidd ffenigl, hops, a ‘hoarhound, llonaid llaw o bob un berwch mewn pedwar chwart o ddwfr hyd nes lleiha yn dri, a rhoddwch ynddo bwys o driagl, ac yfwch haner peint o hono yn dwym, yn y bore a haner peint arall yn y nos.

    ______________________________________________________________

              Un arall at yr un achos.  

Cymerwch y wermod lwyd a’r wermod wen, Solomon seal, y falerian, suran y gog, y pren melyn, a chribau St Ffraid, cesglwch at yr un faint o bob un, a naddwch y pren melyn yn ysglodion man, yr un faint ag o’r lleill; gan eu rhoddi yn wlych dros nos mewn pedwar chwart o hen gwrw, ac yn y bore berwch ar dan araf hyd nes y bo iddo leihau yn un chwart; yn niwedd y berwad rhoddwch ynddo haner owns o ‘safron’, a berwch drachefn am bum munud, yna tynwch i lawr wedi ei gau yn dyn, a phan oero ystraeniwch a photelwch, a chymerwch o hono lonaid cwpan de yn dwym.

       __________________________________________________________

                         Rhag y Ddannodd

Cymerwch lysiau’r angel , bom, a dail mieri yn leision, yr un faint o bob un, a gwasgwch eu sug, gan roddi yn nhwll y dant, ac iach fydd.

        ___________________________________________________________

                Un arall at yr un achos  

Cesglwch thyme gwyllt a thyme gerddi, a gwasgwch eu sug, a hyn a esmwytha y boen; ond y cyngor goreu ydyw tynu allan y dant bydd yn llygru, rhag iddo lygru un arall, fo’n nesaf ato.

        ____________________________________________________________

                  I attal Cyfogi , ac i Gryfhau’r Ystumog.  

Cymerwch ddail llyriaid, dail llwyn hidl, mintys, bom, cribau St Ffraid, dail rhos cochion, dail derw, brenhines y weirglodd, a rhosmair; cesglwch lonaid llaw o bob un, a berwch yn nghyd mewn pedair chwart o ddwfr nes elo yn dri ac yfwch lonaid cwpan de o hono dair gwaith y dydd

        ______________________________________________________________

                 I  Wellhau’r Spleen.  

Cymerwch wraidd marchalan, camomile, gwraidd celyn mor, a gwraidd rhedyn y dwfr, haner pwys o’r tri cyntaf, a chwarter pwys o wraidd rhedyn, a rhoddwch mewn pedwar chwart o ddwfr, a berwch nes iddo leihau’r haner, ac yn niwedd y berwad rhoddwch ynddo beint o win gwyn, a phwys o siwgr coch, a chymerwch lonaid cwpan o hono nos a bore yn dwym.

     __________________________________________________________________

                 I Ostwng Chwydd y Corff.  

Cymerwch ferw y dwfr, ‘lercitus’, banadl, camomile, dail llyriaid, a wermod, yr un faint o bob un ond y banadl a’r wermod, haner yr un faint o’r rhai hyny; berwch mewn diod fain, a rhoddwch ynddo fel, ac yfwch o hono yn dwym, wrth eich angen a’ch deall.

     __________________________________________________________________

              I Ostwng Chwydd Allanol  

Cymerwch ddail ysgaw, dail gwyddfid a llysiau y feddygkys, llonaid llaw o bob un, a  berwch mewn breci melus, gan ei dewychu ef a blawd brag, a blawd rhyg, yr un faint o bob un, a rhoddwch fel ynddo, a gwnewch yn ystwyth a saim gwydd, oil neu floneg, a rhoddwch yn blastr ar y lle

         ____________________________________________________________

            Diod rhag y scurvy  

Cymerwch ferw’r dwfr, juniper berries, dail ysgyrfi, a gwraidd dail tafol cochion a berwch yn nghyd yr un faint o bob un nes y byddont yn ddiod gref iawn, a gwnewch yn lled siarp a ‘cream of tartar’, ac yfwch yn helaeth o honi nos a bore.

      __________________________________________________

           Cyngor i ferched pan fyddo’r Terms wedi stopio  

Cymerwch lysiau’r dryw, llysiau,r esgyrn, Alecsander, bom, cribau St Ffraid, dail cwrw, moron gwylltion, berw’r dwfr, gwraidd celyn mor, ‘hoarhound’, had dail poethion, juniper-berries, llysiau Ifan, y ferfain, paladr y wal, ;lercitus’, ‘sage’, dail gwyddfid’ y wermod, a’rue’ y gerddi, a ffeniw, a chesglwch haner llonaid llaw o bob un, ond y ‘rue’ a’r ffeniw, haner llonaid llaw o’r rhai hyny: cewch y ‘juniper berrie’ yn siop y druggist. Rhoddwch bedair owns o honynt gyda’r dail a enwyd, a berwch mewn galwyn o a haner o ddwfr, ar dan araf, a chauad tyn ar ei wyneb, hyd nes iddo leihau un galwyn , yna rhoddwch ynddo, wedi y berwad, beint o fel, ac yfwch haner peint o hono yn dwym nos a bore.

         _______________________________________________

            Rhag Dolur y Garreg, a phoen Cefn.  

Cymerwch ddail cwrw, blodau banadl, dail llyriaid, cacamwci, camomile, moron gwylltion, dail ‘cherries’, berw’r dwfr, ychydig had mwstard wedi ei hysigo, clust y llygoden, had danadl poethion, paladr y wal, ‘rhubarb’, gwraidd dail tafol suran y gog, a ‘smallage’, yr un faint o’r dail hyn oll, a rhoddwch ynddo ychydig had llin a thywsyged o fel, ac yfwch yn fynych o hono. Da fyddai i bawb sydd a’r grafel arnynt yfed y ddiod hon.

          _________________________________________________

           Cynghor i Wragedd rhag ‘Miscarriage’  

Cymerwch ‘sage’ a ‘tansy’ gwyllt, yr un faint o bob un, cnociwch a gwasgwch allan eu sug, a chymerwch lonaid llwy fwrdd o hono yn lled fynych.

          ___________________________________________________

           Rhag Dolur mewn Bol.  

Cymerwch gamomile, ‘tansy’ gwyllt a moron gwylltion, berwch yn nghyd, a chymerwch ddracht helaeth o honi yn boeth yn fynych.

          ______________________________________________________

            Rhag y Peils  

Cymerwch ddail mieri, dail ‘comfrey’, dail poethion, gwraidd tresgl y moch, a phaladr y wal, llonaid llaw obob un , a berwch mewn pedwar chwart o ddwfr ar dan araf, ac yfwch, haner peint o hono hwyr a bore, a byddwch iach.

         _______________________________________________________

           Eli i Iachau Peils

Cymerwch ddail llygad y dydd, a llygaid Ebrill neu ddail y ‘peils’ ( nid rhaid i chwi ond codi eu gwraidd, cewch weled dull y ‘peils arnynt) a chymerwch eu gwraidd a’r un faint o lygaid y dydd, curwch yn nghyd a berwch mewn bloneg hyd nes y byddont yn crebychu, ac yna ystraeniwch ac irwch y ‘peils’ ag ef.

      _______________________________________________

               Rhag y Melancholy  

Cymerwch fom, llysiau’r fam, a llysiau’r ychain, at yr un faint o bob un, a berwch yn nghyd mewn dwfr a gwin gwyn, ac yfwch fel diod gyffredin. Neu bowdrwch y dail a chymysgwch a mel, a chymerwch ar lwy de amrywiol weithiau  yn y dydd: neu gymerwch un dram o’u powdr ar win gwyn ddwywaith y dydd, a dyma’r ffordd oteu yn fy marn i.

       _______________________________________________

           I Gryfhau’r Cof.

Cymerwch y dorfagl, gwraidd yr ysgall bendigaid, ‘juniper-berries’ a lili’r dwfr, yr un faint o bob un, a berwch ar dan araf, a gwnewch hwynt fel diod fain, ac yfwch wrth eich syched.

       ___________________________________________________

                 Rhag ffitiau neu Wynt Y Fam.

Cymerwch lysiau ‘r fam wyllt neu droed yr wydd, allysiau’r fam ddof, moron gwylltion, a phaladr y wal, at yr un faint o honynt oll, a rhoddwch ddwfr berwedig arnynt mewn llestr cauedig, a chedwch mewn gwres, ac yfwch o hono o fewn eich angen.

       ______________________________________________________

              Cynghor i wellhau Manwynau.  

Cymerwch wraidd march alan, a churwch yn nghyda a halen ac ychydig o finegr, a rhoddwch ar y dolur cyn iddo dori, ac fe’i gwellha yn fuan.

      _________________________________________________________

                  Un Arall  

Cymerwch ddail bysedd cochion, curwch a berwch mewn dwfr, a gwnewch yn bowltis hefo blawd ceirch ac ychydig finegr, a daliwch wrtho hyd nes y toro, ac ar ol hyny fe wna hwn ei sugno, ei sychu a’i groeni yn gwbl iach.

      ___________________________________________________________

                Un Arall  

Cymysgwch lysiau Ifan, a gwraidd celyn y mor, gan eu curo yn nghyda bloneg, a’i newid unwaith y dydd.

       ____________________________________________________________

                Rhag yr Igian.  

Cymerwch wraidd neu had ffenigl a dail mintys, gan eu berwi mewn dwfr, ac yfd o hono yn dwym.

      ____________________________________________________________

                I Iachau y Pox  

Cymerwch dri phwys o wraidd celyn mor, un pwys o ‘sage’ gwylltion, a chwarter pwys o ‘hops’, a’u berwi mewn pum chwart o ddwfr, nes y lleihao i bedwar chwart, yna hidliwch a rhoddwch ynddo bwys o driagl, a gweithiwch a burum, a’i yfed fel diod gyffredin, rhaid dal ato am amser hir.

      ___________________________________________________________

              Cynghor I Rai sydd a’i Gwynt yn Drewi  

Cynerwch fintys, rhosmair, a berwch yn nghyd, a golchwch eich genau bob bore.

       ____________________________________________________________

                 Un Arall

Cymerwch had ‘smallage’ wedi eu powdro, i’w cymeryd mewn mel, neu eu berwi mewn dwfr, a’i yfed yn fynych.

        _____________________________________________________________

                 I wellhau Gwynt fo’n Drewi trwy’r Cancr

Cymerwch sug suran y gog a mel, golchwch eich genau a hwynt yn fynych.

         ______________________________________________________________

                  I wellhau’r Frech Goch  

Cymerwch wraidd tresgl y moch, a berwch ddau bwys o honynt, wedi ei glanhau, mewn tri pheint o ddwfr, nes elo yn chwart, a rhoddwch haner pwys o driagl ynddo, ac yfwch lonaid cwpan de o hono yn gynhes dair gwaith yn y dydd, a hyn a’i teifl allan yn brysur, ac a iacha’r galon.

           _____________________________________________________________

                  Rhag Y Frech Wen.

Cymerwch haner owns o glodau gold mair, a haner owns o safron, a rhoddwch ddau chwart o ddwfr berwedig arnynt, mewn llestr cauedig, gan ei gadw yn nghwr y tan, a rhoddwch haner pwys o fel ynddo; ac os yn blentyn y bydd, rhoddwch, iddo lonaid fwrdd yn lled fynych; ond os i un yn ei oed a’i nertj, gall ei gymeryd yn helaeth.

         _____________________________________________________________

               Cynghor i rai Trwm eu Clywed

Cymerwch sug llysiau’r angel, a dyferwch ychydig o hono i’ch clustiau bob nos, gan roddi gwlan ynddynt a chadw cynhesrwydd.

          ________________________________________________

                 Un Arall

Cymerwch sug ‘savory’ ac ‘oil of roses’, gan eu cymysgu yn nghyd at yr un faint o bob un, a’i roddi yn dwym yn y clustiau bob nos, gan gadw cynhesrwydd; a hyn a dyr y swn yn y pen.

         __________________________________________________

                 I Iachau Bysen mewn Llygad

Cymerwch sug llysiau’r angel, ysgaw mair, llym y llygaid. A’r dorfagl, yr un faint o bob un; cymysgwch ag ychydig fel, ac ychydig o laeth bron, dyferwch i’r llygad yn fuan.

      _______________________________________________________

               I Iachau Polsi sydd yn gwneuthr i’r dwylaw Grynu.

Cymerwch flodau ysgaw mair, a distiliwch yn mis Mai, a golcher y dwylaw ag ef nos a bore; hyna’u gwellha, ac a gryfha y gewynau.

        _________________________________________________________

                   Rhag Gout.  

Cymerwch ddail llygad y dydd, cribau St Ffraid, bom, a chrafangc yr arth, a berwch oll mewn dwfr, a golchwch y chwydd a’r drwyth yn fynych. Neu gymerwch ddail llygad y dydd a berwch mewn bloneg nes y byddant wedi crebychu, ac yna ystraeniwch trwy liain, ac irwch y ‘gout’ a’r ennaint.

        _________________________________________________________

                    I Chwalu Gwynt o’r Cylla neu ‘r ‘Stomach’

Cymerwch rhosmair wedi eu powdro a’u rhoddi trwy ogr, a chymerwch haner dram o honynt, nos a bore, ar win gwyn.

          __________________________________________________________

                    Eli i Lanhau’r Briwiau

Cymerwch haner pwys o sug ‘smallage’, pedair owns a haner o fel, ac owns a haner o beilliaid; berwch hwy yn nghyd hyd nes y tewychont, a chedwhc i lanhau hen friwiau dyfrllyd a drewedig.

          ____________________________________________________________

                 Un Arall i’r un diben ond yn fwy awdurdodol i fwyta cig marw

Cymerwch bedair owns o sug ‘smallage’, yr un faint o sug llym y llygaid, un owns o verdidris, pedair owns o fel, a dwy owns o finegr, a’u berwi yn nghyd ar dan araf, hyd nes tewychont. Defnyddiwch ef yr un modd a’r llall. Nid yw hwn yn berthynol i un math o friwiau ond y rhai sydd a chig marw ynddynt.

        _____________________________________________________________

       Ennaint i Wellhau’ Cymalau ac Aelodau a fo wedi cael eu rhwymo mewn oerfel

Cymerwch haner pwys o ddail cwrw yn leision, a chwarter pwys o ddail ‘cabbage’, a berwch mewn pum pwys o saim traed defaid, a dau bwys o wer eidion, hyd nes y byddo’r  dail wedi crebychu ynddo, yna ystraenwch a chadwch yn barhaus, i iro y gewynau a’r aelodau clwyfus, pan font yn pallu trwy’r oerfel.

         _____________________________________________________________

          Ennaint i’r Gewynau ac i wella holl waeledd yr Aelodau oherwydd Oerfel

Cymerwch ‘sage’, rhosmair , ‘lavender’ dail cwrw, camomile, ‘rue’ y gerddi, a wermod, llonaid llaw o bob un, ac o fintys, cribau St Ffraid, y gantwll, a phersli, haner yr un swm o saim traed defaid pum pwys o wer defaid dau bwys, ac ‘oil of spike’ haner owns, curwch y dail, a berwch hwy yn nghyd a’r saim, y gwer, a’r oil, ac ar ol iddo ferwi digon straenwch trwy liain a chadwch, fel peth o fawr werth, i eneinio’r aelodau pan fyddont glwyfedig a diffygiol. Pa beth bynnag yw os bydd wedi magu trwy oerfel neu ystyffni yn y cymalau, neu ‘r aelodau yn diffrwytho gan Polsi neu rywbeth o’r cyfryw, ac os bydd y colic neu wynt yn y bol gellwch yn llwyddiannus wneud defnydd o hwn i eneinio y lle ag ef o flaen y tan, gan gadw cynhesrwydd. Dyma gyngor o fawr werth.

       ___________________________________________________________

         I wneud Plastr i dori Colic, aci esmwythhau poen yn bob rhan o’r Corff.

Cymerwch y grawn neu’r berries sydd yn tyfu ar ddail cwrw, ac os na ellwch eu cael, cymerwch o’r dail wedi eu powdro, ddwy owns, o ‘venice turpentine ddwy owns a haner o ‘frankincense’ a ‘mastich haner owns, ac o fel bedair owns, a gwnewch blastr trwy eu cymysgu a’u berwi yn nghyd; taenwch ar ledr a rhoddwch ar y lle clwyfus, pa un bynag ai ar y bol neu ar yr aelodau; mae wedi bod o fawr leshad amrywiol o droiau.

      ________________________________________________________

                 Plastr da i’w roddi ar Esgyrn briwedig ac i lanhau hen friwiau.

Cymerwch gribau St Ffraid, yn leision, llysiau y dryw,’sage’, ‘lercitus’, llysiau y gwaedlif, a ‘comfrey’, gan eu curo a’u berwi mewn peint o win gwyn; pan ferwant ystraeniwch a thaflwch y dail ymaith, a chymerwch o ‘frankincens’a ‘mastich’, wedi eu powdro,o bob un chwarter owns; cwyr gwyn a ‘turpentine’, o bob un bedair owns, ac ystor ddwy owns; berwch yr holl bethau uchod yn y ‘gum’ y berwyd y dail ynddo, a gwnewch yn blastr a rhoddwch ar ledr wrth y lle briwedig. Gellwch wneuthur cyn lleied ag a fynoch o hono, ond cymeryd llai o’r defnyddiau.

     ________________________________________________________

              Y ffordd i wneuthur Eli da at bob math o Friwiau.  

Cymerwch haner pwys o floneg wedi ei doddi, o blwm coch a phlwm gwyn ( red and white lead) owns a haner o bob un, o gwyr melun owns a haner, o ystor du un owns, ac o ‘venice turpentine’ ddwy owns, a berwch am dri chwarter awr ar dan araf a rhoddwch y ‘venice turpentine’ ynddo agos at ddiwedd y berwad, gan ei dynu i lawr a’i droi hyd nes oero.

      _________________________________________________________

          Rhag Scurvy yn y Dannedd.

Cymerwch de ‘sage’, a rhoddwch ychydig o alum i doddi ynddo, a chymerwch gadach lliain a golchwch gig eich dannedd ag ef yn dda ac yn fynych; ac os ewyllysiwch wneuthur eich dannedd yn wynion, cymerwch un owns o alum wedi ei losgi a’i bowdro, a chwe llwyaid o sug llym y llygaid, a chymysgwch yn nghyd, a rhwbiwch eich dannedd.

        _______________________________________________________

             Rhag Dwfr Poeth

Cymerwch ychydig ‘salts tartar’, ac yr un faint o ‘magnesia’; cymysgwch mewn ychydig ddwfr a chymerwch lonaid llwy fwrdd o hono yn lled fynych, a hyn a wellha y dwfr poeth.

Cynghor i rai fo’n dueddol i fod yn Rhwym

Cymerwch ‘cream of tartar’ wedi ei gymysgu mewn mel, yn fynych yn y bore; a hyn a geidw eich corff yn dymherus.

          __________________________________________________

        I Ostwng Chwydd a fo yn Mronau Merched o herwydd Gormod o laeth

Cymerwch ddwy owns o gwyr melyn a haner pwys o ‘linseed oil’, neu olew had llin, toddwch yn nghyd a gwlychwch liain glan ynddo, at yr un faint a’r lle dolurus, pan ag y byddo yn dwymn, a rhoddwch ar y fron, neu ar y ddwy os bydd yn anghenrheidiol; gwnewch hyn hyd nes y derfydd y boen a gostwng y chwydd.

       ________________________________________________________

      Cyfarwyddyd i Fammaeth a fo’n rhy brin o Laeth i’w phlentyn.

Deallwch gymaint a hyn, os bydd mamaeth yn gystuddiol, ac yn cario meddyliau trymion, fod hyn yn ei gwneuthur yn deneuach fel nas gall fod ganddi lawer o laeth, a’r hyn sydd ganddi nis gall fod yn iach;

Ac y mae bwydydd a diodydd sal yn lleihau y llaeth, am hyny dylid ymwrthod a phob bwydydd drwg ac afiach, a bwyta y bwydydd goreu os gellir eu cael; a’r ddiod a ddylai fod o lefrith da, ym mha un y fod had ffenigl yn ngwlych dros nos: barley water, neu ddwfr haidd sydd yn dda hefyd i’r un dyben. Neu gymeryd Barley water, a rhoddi dail ffenigl ynddo yn leision, a’i ferwi a’i felysu a siwgr, a’i yfed fel diod gyffredin; yn allanol cymerwch ffenigl, ‘smallage’, yr un faint o bob un , a berwch mewn dwfr a golchwch y frest ag ef mor boeth ag y gellir oddef: neu gymerwch ffenigl, a phersli, llonaid llaw o bob un yn leision gan eu curo yn nghyd, eu chwysu, a’u rhoi yn bowltis cynhes ar y fron, a hyn a ychwanega y laeth.

 

Map or Safle                Website Map

Copyright © Rhiw.com