Ffermio

Mae Ffermio yn Rhiw ers y cyfnod neolithig ac mae enwau'r  ffermydd Penarfynydd, Ysgo, Meillionydd, Llawenan a Bodwyddog yn dyddio nol i'r canol oesoedd. Ffermio cymysg oedd yr adeg honno ac mae wedi parhau felly. Tyfwyd haidd a ceirch yn ogystal a chadw gwartheg, defaid a moch. Tyfwyd llin a hemp i wneud lliain a chasglwyd cen i wneud lliw. Yn y 19fed ganrif daeth tatws i'r amlwg.

Cyn y 19fed ganrif roedd amaethyddiaeth fwy neu lai at ddiben hunan gynhaliaeth ac er budd y gymdeithas leol Gwartheg oedd prif ffynhonell incwm a byddai porthmyn yn mynd a nhw i Ffair Barnet a marchnad Smithfield yn Llundain. Un o'r porthmyn lleol oedd William Lewis Bodwrdda gafodd ei gladdu ym mynwent Llanfaelrhys yn 1758. Mi gychwynai'r porthmyn eu taith o'r farchnad yn Sarn a galw yn Efailnewydd I bedoli'r gwartheg cyn symud ymlaen i Loegr, yng nghanolbarth Lloegr fe gair gwartheg eu twchu ar y borfa fras cyn cyraedd Llundain. Roedd porthmyn yn bwysig yn eu cyfnod oherwydd iddynt ddod a dulliau a syniadau newydd am amaethyddiaeth yn ol efo nhw yn ogystal a straeon a hanes o'r senedd a Llundain.Gwartheg bach du cryf oedd yma dan y 19fed ganrif pan gyflwynwyd bridiau eraill.

Roedd gan Rhiw ei brid arbennig o Ddefaid ers y canol oesoedd hyd at bumdegau'r ugeinfed ganrif. Roeddynt yn ddefaid bach tebol ac yn addas iawn i ochrau carregog y Rhiw. Mi gai'r gwlan ei drin lawr ym Mhenceurau ond i Bwllheli yr ai y llin i gael ei drin.

Yn y 19fed ganrif gwelwyd gwelliannau mawr ym myd amaeth, daeth cylchynnu cnydau i fod a chreu caeau a hefyd croes fagu i greu stoc gwell o ddefaid a gwartheg. Agorwyd lon bost a'i gwneud yn haws cyrraedd marchnad Pwllheli yn 1803 ond y mor oedd y ffordd hawsaf i gyrraedd marchnadoedd o hyd, allforiwyd caws, menyn a wyau i Lerpwl, mewnforiwyd glo calch a nwyddau eraill. Oceanic Steamer oedd enw un llong ddaeth a nwyddau i Penarfynydd. Buddsoddai ffermwyr mewn llongau ac roedd adeiladu llongau yn cael ei gynnal ym Mhwllheli a Porthdinllaen. Yn amal iawn mi ai meibion fenga ffermydd i weithio ar y mor.

Byddai pawb yn dod at eu gilydd i helpu ar ddyrnodiau dyrnu a chneifio ac mi fyddai hwyl i gael arwahan i'r gwaith caled cai'r plant ddiwrnod o'r  ysgol a mi fyddai'r merchaid yn paratoi bwyd a'i gario allan i'r dynion. Faint ohonnoch chi sydd yn cofio blas mor dda oedd ar bwdin dyrnu? Un o rhai oedd gan ddyrnwr ddiwaethaf yn y pen yma oedd Jack Bryngloch Llangwnadl.

Defnyddiwyd ceffylau i dynnu'r aradr a'r drol cyn oes y tractor a cadwyd moch gogyfer, ai lladd a'i halltu er mwyn cael cig yn y gaeaf. Roedd rhai tyddynwyr yn pysgota yn ogystal ac amaethu a sychwyd y pysgod er mwyn eu cadw at y gaeaf. Am gyfnod adeiladwyd cychod lawr yn Rhuol.

Heddiw mae'r ffermydd bach wedi eu llyncu gan y rhai mawr ond mae gwartheg a defaid yn dal yn bwysig iawn a llai o bwyslais ar dyfu cnydau. Cur pen ffermwyr yr oes yma yn ol y son ydi biwrocratiaeth !!!

Map or Safle                Website Map