"Y Storm"

Stori arall gynhyrfus iawn a glywais gan Harri Williams, a chan amryw eraill or ynyswyr,  ond doedd na neb fel Harri Williams i adrodd hanes.

Roedd o a Thomas Williams wedi bod ar y mor yn codi cewyll ac roeddynt yn dod ir lan ar y gwyllnos, pan ddeudodd Thomas wrth Harri fod storm erwin yn ymyl, ar rheswm y gwyddai hynny oed bod yr haul yn mynd i lawr rhwng y gist ar parwyd, sef tan gwmwl, ac y byddair storm yn ei gwneud yn amhosib croesir swnt am dair wythnos. Roedd yn ffyrnigo bob munud ac roedd y pysgotwyr eraill wedi rhoi gorau i godi eu cewyll ers sbel cyn ir ddau ddod mewn ir Cafn. Pan lanion nhw roedd yr ynyswyr ynon disgwyl a dyma nhw yn dweud fod hen wraig Plas Bach yn wael iawn a bod yn rhaid cael meddyg ar fyrder. Y rheswm oedd yr ynyswyr yn disgwyl wrth y lan oedd am mai Thomas Williams oedd yn un or cychwr gorau ar yr ynys ar llall oedd Thomas Williams Plas Bach oedd yn werthwr glo yn Aberdaron.

Dyma Thomas yn dweud nad oedd gobaith croesir swnt i Aberdaron dan ar ol hanner nos gan fod y llanw yn rhedeg yn gryf, a dyma fo yn dweud mair peth callaf i wneud oedd rhoid arwydd ir tir mawr fod angen meddyg ar unwaith. Roedd dealltwriaeth rhwng pobl Enlli a phobl Ty Mawr Uwchmynydd ynglyn ar arwyddion, hefyd roedd perthynas rhwng teulu Ty Mawr a theulu Hendy Enlli, ar arwydd oedd tan mawr a than bach yn ei ymyl pan fyddai eisiau meddyg ar frys, a phan fydda teulu Ty Mawr wedi deallt a gweld yr arwydd yna mi fyddant yn gwneud tan i ddangos hynny.

"Enlli yn galw'r meddyg"

Roedd yn cymeryd amser i gael meddyg yn yr oes honno i ben draw Llyn. Doedd dim teleffon na modur na hyd yn oed beic, efor car ar ceffyl neu ar gefn ceffyl y byddant yn nol y meddyg.

Roedd Thomas Williams wedi dewis y rhwyfwyr cryfa ar gorau oedd yn Enlli i fynd i Aberdaron y noson honno, ac roedd Thomas wrth y llyw. Roedd deg o rwyfwyr yn y cwch yn dod o Enlli, efo congol bach o r hwyliau, roedd y gwynt dros gopa mynydd Enlli, sef or de orllewin ar gwynt yn cryfahau bob munud ar mor yn ffyrnigo, doedd dim gobaith glanio yn Aberdaron gan fod swel mawr yn torri ar y traeth yno, chwydd yn y mor oedd gair pobl Enlli am swel. Hefyd roedd gwr Ty Mawr yn gwybod yn iawn na allen nhw ddod o Enlli dan hanner nos, os y gallen nhw ddod bryd hynny, felly glanio ym Mhorth Meudwy oedd eu bwriad. Pan grreaddon nhw Borth Meudwy roedd y meddyg yno yn eu disgwyl yng nghyd ac amryw o bobl Aberdaron ac Uwchmynydd. Mi lwyddon i gael y meddyg ir cwch er fod swel mawr yn torri ar y traeth, mae Porth Meudwy yn le peryglus efo swel am fod y mor yn tynnu allan a doedd na fawr iawn er pan foddodd dau yn y Borth wrth lanio ar ol bod yn codi eu rhwydi penwaig sef Thomas Cwrt a William Bodermud. Thomas Cwrt wnaeth adeiladu Minafon. Roedd wedi priodi Lydia merch Anelog Farm, ond fuo nhw erioed yn byw yno gan nad oedd wedi gorffen ei adeiladu pan ddigwyddodd y drychineb, a mi werthwyd o i Capt Williams Cae Forus a oedd wedi priodi merch Gwthrian.   Wedi iddynt gael y meddyg ir cwch dyma gychwyn am Enlli, erbyn hyn roedd yn stormus iawn roedd yr ynyswyr wedi dweud wrth y bobl oedd yn y Borth eu bod am geisio dychwelyd gynta buasair meddyg wedi gweld y claf. Brwydr galed iawn yn erbyn yr elfennau oedd croesir swnt yn ol i Enlli y bore hwnnw. Pan oeddynt yn troi am safn y swnt roedd yn ddrwg iawn roedd y mor fel mynydd ond doeddan nhw ddim yn ei weld gan ei bod yn dywyll fel y fagddu, a fel yr oeddant yn closio at fynydd Enlli roedd yn gwella chydig, ond fod y mor fel tae wedi cynddeiriogi a phan yn troi am Ben Cristin roedd yn ofnadwy yno, doedd dim geiriaiu i ddisgrifior fath for. Ond mi lwyddon i gyrraedd y Cafn, doedd y rhwyfwyr ddim yn gallu symud au dwylo yn gig noeth, eu cluniau yn crynu ar y tofftiau au llodrau wedi gwisgo yn dipia, dyna ddangos pa mor galed oedd hi wedi bod arnynt, ar dynion wedi arfer a rhwyfo au dwylo wedi caledu, ac eto y dwylo hynny yn gig noeth. Roedd y bobl yn Enlli wedi paratoi y cwch i fynd yn ol, ond roedd Thomas Williams am fynd yn ol wedyn am mai o oedd cychiwr goraur ynys.

Pedwar oedd yn mynd yn ol gan nad oedd angen rhwyfo, roeddynt wedi rigio congol fach or hwyliau gan fod y gwynt y mor gryf ac roedd lamp llong wedi ei rhwymo ar ben y mast er mwyn ir bobl yn Enlli weld pan oeddynt wedi llwyddo i gyrraedd Pen y Cil a chysgod yr allt i Borth Meudwy, mi wyddan nhw yn dda yn Enlli faint o amser gymerai y cwch i gyrraedd Pen y Cil.

Mi ddaeth y meddyg yn ol ir Cafn yn reit sydyn ac yn ol Harri Williams llid yr ysgyfaint oedd ar yr hen wraig ac roedd yn rhaid powltisio ddydd a nos am gyfnod, roedd y meddyg wedi dod a cyffuriau efo fo gan ei fod yn amau beth oedd yr afiechyd ac wedi gweini arno droeon or blaen. Mi gychwynon am Aberdaron ar fyrder gan nad oedd amser iw golli ac yn ol Harri gorchwyl beryglus iawn oedd mynd heibio i Ben Cristin, ond mi lwyddon diolch ir hen Garreg Bach am ei fedusrwydd i drin cwch medda Harri, mi lwyddon i osod congol or hwyliau yna rhwymo pawb, roedd Thomas wedi ei rwymo yn dyn wrth y cwch ond rhaff yn sownd wrth y tofftiau oedd gan y tri arall ac am eu canol, ond roedd y meddyg wedi ei rwymo yn sownd.

Gwaith dau oedd spydu a Harri yn gofalu am yr hwyliau, fel yr oeddynt yn pellahu o Enlli roedd y storm yn ffyrnigo gan eu bod yn colli cysgod y mynydd a phan oeddynt yn agosau at Garreg Ddu roedd yn ofnadwy yn y fan honno, roedd y mor fel mynydd mawr ac mi ddoth anferth o foryn a thorri dros y cwch ar canlyniad mi ddiffoddodd y lamp oedd ar ben y mast, ac ar ol y digwyddiad hwnnw roedd tristwch mawr ar Ynys Enlli, roeddynt yn meddwl yn saff fod y cawch wedi suddo.

Roedd tri ohonnynt yn taflu dwr or cwch efo pwcedi, y peth fyddai yn fy ngoglais i oedd gwrando ar Harri Williams yn adrodd gweddill yr hanes mi fyddai yn ei hadrodd yn debyg i hyn.

Er mor erwin oedd y gwynt ar mor fel pe bae wedi ymgynddeiriogi roedd gennym destun diolch yn nghanol y rhyferthwy mawr ar testun oedd fod yr Hen Garreg Bach wrth y llyw ac wedi rhwymo ei het am ei ben, a fynta wedi ei rwymo wrth y llyw, ac yn ail reodd yn dywyll fel y fagddu ac am hynny doeddan ni ddim yn gweld y mor ai donnaun rhuo, ac yn drydedd pe bae rhywbeth yn digwydd roedd y doctor yn y cwch (dyna ffydd mewn doctor). Mi lwyddon i gyrraedd ceg y Borth, ond roedd yn amhosibl i neb or lan ein gweld am ei bod mor dywyll, ond roeddynt hwy yn gweld pobl yn y Borth am fod ganddynt lampau, ond doedd gan y bobl yn y cwch ddim i olau, reodd ei fflachlennau wedi tampio, roeddynt mor wlyb fel pe buasent wedi eu tynnu tu ol ir cwch o Enlli. Doedd dim i wneud ond bloeddio, ond roedd swn y mor yn torri ar y traeth y drech nan lleisiau.

Mi ddeudodd Thomas wrthynt am ddisgwyl ir moryn dorri a mi glywon or Borth a dyma roid golau y lampau arnynt, y broblem fawr oedd glanio yn Borth gan fod y mor yn tynnu allan yno, hefyd dymar broblem oedd yn pryderur bobl oedd yn Borth. Ond roeddynt wedi bod yn cynllunio gydau gilydd tra bur cwch yn Enlli ac roeddynt wedi dewis y dynion talaf i fynd ir mor i gyfarfod y cwch, roeddynt wedi dewis tri i bob ochr i ddal y cwch rhag troi ar draws y traeth. Roedd y dynion yn y mor at eu ysgwyddau a rhaff am bob un rhag ofn damwain yn ol Harri, roedd digon o bobl ym Mhorthmeudwy y bore hwnnw yn blygeiniol i dynnur cwch i fynny a Thomas Williams ar meddyg ynddo.

Ar ol tynnur cwch i ddiddosrwydd a chael y meddyg a Thomas yn rhydd oi rhwymau, mi aeth y meddyg ar ei liniau yn y cwch a diolch ir anfeidrol am y waredigaeth fawr a gawsant, roedd Harri Williams yn dweud mai dymar weddi fwyaf ddylanwadol a fu yn ei gwrando erioed, roedd pawb yn Borth wedi ei syfrdannu ar ol y weddi. Mi ofynnodd Thomas Williams i ffawrmwr Ty Mawr Uwchmynydd a fasa fo yn mynd adref ar unwaith i wneud tan ar Fynydd Mawr gan ei fod wedi gaddoir ynyswyr pe baent yn cael glanio yn ddiogel.

Roedd pobl garedig Aberdaron wedi cynhesu eu dillad pan gyrraeddon y pentref a gwely cynnes iddynt orffwyso ar ol bod yn ymladd yn erbyn yr elfennau am oriau. Mi fydda gan bobl Enlli ddillad sbar yn Aberdaron yn lle byddant yn aros rhag ofny bydda nhw yn gwlychu, ac roedd hynny yn digwydd reit amal. Mi fuo nhw bron i fis yn Aberdaron cyn medru dychwelyd i Enlli.

 

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com