"Y Pwrs"

"William Jones y Gof"

Harri Williams Cristin.

Fydda Harri Williams, Cristin byth yn dod trosodd i Aberdaron, na fyddai arno eisiau rhywbeth yn yr efail, mi fyddant yn talu wrth gael bob – peth, a mi fyddai Harri eisiau rhywbeth at y fferm neu rywbeth at un o’r cychod bob tro y doe o drosodd o’r ynys, a pan yn talu os byddai rhywun yn yr efail mi fyddai fy nhad yn sicr o ddweud na fyddai ganddo ddim newid i fod, wedyn mi ddechreuai Harri Williams ar ei lith, a rhywbeth yn debyg i hy fyddai ei bregeth bob amser.

‘Wel arhoswch chi Hugh Jones, mae gennyf bwrs arall ond pwrs Mari ydi hwn ( Mari oedd ei chwaer) mae’n rhaid i mi roi cyfrif o bob ceiniog ddaw o’r pwrs yma, a bob ceiniog eith iddo fo, pwrs y troi fyddan ni yn galw hwn, i hwn mae arian yr wyau a’r menyn a’r moch yn mynd ond mae gennyf bwrs arall’ meddai Harri ‘Mi fydd hwn ar fy mherson i ddydd a nos’. Yna mi fydda yn agor ei wasgod, agor ei grys ucha a roedd rhywun wedi gwnio llogell yn ei grys isa a pin gau fawr yn ei gwneud yn ddiogel na fasa dim yn colli o’r llogell, ac wedi iddo fynd trwy’r seremoni mi fyddai yn tynnu pwrs lledar o’r llogell oedd yn ei grys iasf, ac yn y pwrs roedd deg punt ar hugain mewn aur, roedd hynny yn arian mawr yn yr oes honno. Wedyn mi fydda fy nhad yn gofyn iddo pam ei fod yn cario cymaint o arian ar ei berson, wedyn mi ddechreuai Harri Williams ar ei araith. ‘Y rheswn Hugh Jones ydi, pe buasai ni yn cael ein dal yn hir yn Aberdaron mi fuasa gennyf arian i brynu crysa a tronsia gan John Griffith Siop Pencaerau rhag ofn i mi fynd i bryfeta Hugh Jones’ (a mi fydda Harri Williams ofn hynna yn fawr iawn) ‘A deudwch ein bod wedi cael ein dal yn Aberdaron a hithau yn amser talu’r rhent, mi fasa gen i arian i dalu’. (Thomas Williams Carreg Bach fydda partner Harri yn cwella, a roedd yn cael ei gyfrif yn gychiwr gorau yr ynys. ‘Ond  y rheswm mwyaf  pam rwyf yn cario yr arian yma ydi...’ (a dyma ddechrau stori y trydydd pwrs.)

Roedd Harri Williams a Thomas Willimas, Carreg Bach yn cyd gwella, a roeddynt un tro yn mynd i godi eu cewyll ar doriad dydd, wedi iddynt gael y cwch ar y dwr, dyma gychwyn  er ei bod yn dywyll o hyd, a pan oeddynt tu allan i’r goleudy mi welwyd rhyw wrthrych rhyfedd ar y mor, mi aethon i wneud ymchwiliad a pan yn nesu at y gwrthrych a’r haul yn dechrau dangos ei nerth, mi welan mai llong oedd y gwrthrych yn tindroi yn y teit yn llawn hwyliau, a honno yn mynd am Enlli efo’r gwynt yn gyflym, weithiau roedd gwynt yn yr hwyliau a’r tro arall yr hwyliau yn curo, ac mi welon fod rhywbeth heb fod yn iawn, mi gyrraeddon at ochr y llong a dyma weiddi, ond nid oedd llef na neb yn ateb, dyma benderfynnu mynd ar fwrdd y llong a wedi rhoi y cwch yn rhwym wrth y llong, dyma weiddi wedyn ond dim atebiad a dyma wneud ymchwiliad. Mi aeth y ddau i’r gali a dyna lle roedd bachgen ifanc yn anymwybodol ond roedd yn anadlu, wedyn mynd i chwilio am weddill y criw, mi welon y Mate yn yr un cyflwr, wedyn mynd i’r caban a dyna lle roedd y Capt eto yn yr un cyflwr. Yna mi aeth Thomas Williams at y llyw a mi roth wynt yn yr hwyliau, sef troi y llong i afael y brisin, neu mi fasa yn dipiau yn erbyn creigiau’r ynys, a mi ddaethon a hi i fae y Cafn, tynnu’r hwyliau a gollwng yr angor i lawr, wedyn gollwng cwch y llong i’r lan a’u cwch eu hunain. Roedd un o wylwyr y goleudy wedi bod yn ei gwylio, a wedi deall fod rhywbeth o’i le a mi ddoth i ben y Cafn, a mi ddeudodd Thomas Williams wrtho am beidio dod yn agos atynt gan eu bod yn ofni bod haint wedi torri allan yn y llong, a mi ddeudon yr hanes i gyd wrtho, a gofyn iddo ddweud wrth yr ynyswyr yr hanes a’u bod yn mynd a’r llong i Borthmadog, rhag iddynt ddod a haint i’r ynys a chan ei bod yn anodd cael meddyg at y cleifion.

Wedi iddynt roddi y neges dyma fynd i’r cwch ac ar y llong, dyma setio’r hwyliau, codi’r angor a gwneud y cleifion yn gyfforddus a dyma gychwyn am Borthmadog. Roedd y trai yn dechrau ac hefyd roedd y gwynt yn deg am fod y brisin yn ysgafn, a rhwng y brisin a’r teit roeddynt yn mynd yn gyflym iawn. Roeddynt yn mynd allan am deit Cilan er mawyn osgoi teit tywyllodrus Porth Neigwl, sydd yn tynnu am y lan, roedd yn digwydd bod yn ‘spring mawr, ac am hynny y teit yn gryf iawn, pasio trwyn Cilan ac Abersoch ac os fasa nhw yn mynd yn rhy gyflym mi fasa raid disgwyl yn hir i’r llanw ddod i mewn er mwyn cael dwr dan y llong, ond mi weithiodd pob dim yn iawn ni fu raid iddynt ddisgwyl yn hir, na ddaeth cwch y peilat atynt. Wedi dod at ochr y llong mi ddywedon yr hanes wrth griw cwch y peilat a’r canlyniad oedd, ddoe neb ar fwrdd y llong, a mi ddywedodd y peilat am iddynt ei ddilyn o i mewn i’r harbwr a felly fu.

Wedi iddynt gyrraedd canol yr harbwr mi roth y peilat orchymyn iddynt ollwng yr angor i lawr, a gwrthod caniatad i neb ddod ar ei bwrdd ac aeth cwch y peilat am y lan. Cyn hir mi ddaeth yn ei ol efo dau blismon a meddyg. Wedi i’r rheini ddod ar fwrdd y llong ac i’r meddyg weld y cleifion, mi ddywedodd eo bod yn rhaid eu cael i’r lan ar fyrder ac mi awd a nhw i gwch y peilat. Mi ddywedodd y meddyg wrth y ddau am beidio cyffwrdd a’r bwyd oedd ar y llong, a mi fasa rhywun yn dod a bwyd iddyn nhw, ac yn ol Harri Williams roedd yn fwyd campus, yn dod bob pedair awr yn ystod y dydd.

Prynhawn drannoeth mi ddoth y cwch at y llong wedyn a plismon a meddyg efo nhw, a’r newydd gawson nhw oedd, mai wedi cael gwenwyn oddiwrth fwyd oedd y criw a’u bod yn dal yn wael iawn. Mi helion y bwyd i gyd a mynd ag o i’r lan, a mi symudodd y peilat y llong at y cei, ac roedd yn rhaid i’r ddau aros ynddi hyd nes i’r perchennog ddod yno. (A dyma lle mae stori y pwrs oedd yn llogell ei grys isaf yn dechrau)

Doedd gan Harri Williams ddim dima goch ar ei berson, ond roedd gan Thomas Williams arian a’r canlyniad fu roedd Thomas yn talu am bobpeth dros Harri, a doedd o ddim yn hoffi’r syniad o gwbl, roedd hynny yn gryn dipyn o sarhad arno, ac mi benderfynnodd na fyddai fyth heb arian ar ei berson ar ol hynny.

Wedi iddynt fynd trwy bapurau’r llong a gweld pwy oedd ei pherchenog a beth oedd y llwyth oedd ynddi; gyda llaw llwch i’r tir oedd ynddi i fynd i Dde yr Iwerddon, roedd hwnnw yn llwyth gwerthfawr iawn. Roedd pennaeth yr heddlu wedi eu rhybuddio i beidio bod yn rhy leniant efo’r perchnogion a pobl y siwrin, gan eu bod wedi achub y llong, y llwyth a’r criw. Llong yn perthyn i Lerpwl oedd hi. Mi fuo’r perchennog dri diwrnod cyn dod i Borthmadog a mi ofynnodd i’r ddau aros ynddi hyd nes i’r criw newydd ddod i gymeryd eu lle, a hefyd roedd yn disgwyl pobl y siwrin ddod yno. Roedd pennaeth yr heddlu yn gwylio pob symudiad o’i heiddo roedd o wedi bod yn Enlli lawer gwaith efo un o’r llongau fydda yn cario ymwelwyr i’r ynys. Roedd y swyddog yn ffond iawn iawn o grancod, roedd Thomas Williams wedi rhoi basgedaid iddo pan yn Enlli y tro diweddaf y bu yno.

Mi gyrraeddodd y criw newydd a’r bobol siwrin ac yn ol Harri Williams roeddynt wedi bod yn hael iawn efo’r wobr iddynt am achub y llong a’i llwyth a’r criw. Ond ddywedodd o ddim faint oeddan nhw wedi i gael, a hefyd mi gaethon fynd i Enlli efo’r llong gan eu bod yn pasio’r ynys pan ar ei thaith i dde’r Iwerddon.

Map or Safle                Website Map