"Golwg ar Enlli yn 1885"

gan y

Parch Peter Jones, Pwllheli

(Detholiad o’i draethawd.)

Y mae gwastadedd yr Ynys yn dir ffrwythlon a chynyrchiol a thyfir o hono haidd a cheirch rhagorol, ac amryw fathau o lysiau. Ym marchnad Pwllheli bob amser ymofynnir yn awchus gan amaethwyr y tir mawr am haidd hadyd Enlli, pa un y tymor a ddygir yno, ac hefyd a gyrhaedda bris uchel. Heblaw a bod yn amaethwyr llwyddiannus mae dynion Enlli yn bysgotwyr dihafal. Y maent yn hynod o ddeheuig a llwyddianus yn y gelfyddyd honno. Dalient yn eu cewyll a’u rhwydau wahanol fathau o bysgod megis cimychiaid, wystrys, penwaig, crancod, ac amryw fathau eraill. Beth amser yn ol anfonwyd hwynt ymaith i Liverpool ac i Gaernarfon ond rwan ant i Aberdaron gan fod yno ddigon o fasnachwyr yn aros i gael mynd a hwy i wahahnol farchnadoedd i’w gwerthu. Dwg y fasnach gryn elw i’r pysgotwyr a’r masnachwyr, ystyrir cregyn bysgod Enlli yn nwyddau gwerthfawr yn y farchnad.

Gallwn roddi ystadegau o’r Ynys a gasglwyd yn 1880 gan y Parch W T Jones. Mae yn cynnwys pob peth a geid arni yn symudol, ansymudol yn fyw ac yn farw am y flwyddyn 1880. A ganlyn ydyw y census:-

Nifer holl dai yr Ynys – 16. 10 yn ffermdai.

Mesur yr holl dir llafur – 250 erwau, gweddill yn fynydd.

Nifer da byw corniog 58, gan gynnwys bob rhyw a maint.

Nifer ceffylau – 21.

Ceid yno rai ugeiniau o ddefaid, rhai degau o foch, dwsinau o ieir ac ychydig o hwyaid.

Yr oedd ar yr Ynys 16 o gathod a 12 o gwn.

Rhif yr holl eneidaiu oedd 72, yn cynnwys 36 o wrywod a 36 o fenywod. Gwelir bod y ddau yn gyfartal o fewn rhif.

Ceid yno y pryd hynny 12 o hen lanciau a 13 yn hen lancesau: go gyfartal ynte!!

Nifer y plant oedd 12 gan dri teulu yn unig.

Dyma holl dai yr Ynys gan gynnwys yr holl deuluoedd, yn bennau teulu, yn wyr a gwragedd, yn blant, ac yn weision a morynion:-

Hendy – Cartref y diweddar Barch. Robert Williams. 5 o deulu yma Cabden Griffiths, ei wraig (merch y diweddar Barchedig) un mab a dwy ferch.

Nant – Cartref Morris Williams y blaenor a’i wraig Jane, merch a gwas.

Mission House – Cartref y gweinidog Parch W T Jones 5 o nifer.

Ty Newydd – Cartref Samuel Jones a’i wraig a 5 o blant. Hefyd Thomas Jones brawd Samuel, a’i fab yn gwneud y mifer yn naw.

Ty Bach – Cartref Anne a Jane Williams dwy chwaer a Thomas a John Williams dau frawd a Mary merch Anne, yn gwneud 5 o deulu.

Carreg Bach – Cartref Nathanael mab yr hen weinidog, Mary Williams ei wraig a Thomas eu mab, oll yn dri o nifer.

Carreg Fawr -  Cartref Sydney, Ellen ac Evan Jones eu brawd. Dyma berthynasau y diweddar Cabden Williams o ‘Mount Hazel’ Llandwrog.

Plas Bach – Fferm fwya’r ynys. Gan ei bod yn cynnwys chwarter yr holl Ynys. Yma byddai Arglwydd Newborough yn cymeryd ei lety pan ar ymweliad, fe geir ystafelloedd arbennig ar ei gyfer, y rhain a ddefnyddir yn unig ganddo ef. Gwneir y teulu i fyny o Mrs Ann Williams, tri o feibion, ei merch a’i merch hithau.

Cristin Uchaf – Dyma y Palas Brenhinol, lle y preswyliau y Brenin a’r Frenhines sef John a Jane Williams. Eu plant sydd yn byw yno nawr sef John, Sydney a Jane.

Cristin Isaf -  Gwraig weddw o’r enw Ellen Williams, merch i’r hen weinidog, sydd yn byw yma, a’u dau fab a merch.

Ty Pellaf -  Cartref yr hen batriarch Griffith Pritchard. Cymeriad hynod. Yr oedd yn ei hen ddyddiau pan ddaeth at grefydd, ac felly ni bu gyrfa ei broffes grefyddol ond ber. Ymunodd a’r Eglwys yn Enlli. Ebrill 1af, 1876, a bu farw Ionawr 16eg 1883 ond bu yn hynod selog ac ymroddgar hyd ei ddiwedd. Claddwyd ef ar yr 20fed o Ionawr ym Mynwent y Seintiau yn Enlli. Yn adeg ei farwolaeth roedd y tywydd mor dymhestlog fel yr oedd yn amhosibl croesi drosodd i nol y saer i wneud arch iddo. Fe fu’n rhaid i’r gweinidog wneud arch i’r hen bererin ei hunan. Cafodd gladdedigaeth barchus a gostegodd y tywydd a daeth llawer o’i berthynasau drosodd i fod yn bresennol.

Fel y soniwyd eisioes fe fu Griffith yn aelod nodedig o weithg a ffyddlon gyda’r achos bychan ar Enlli. Cafodd ei ddewis yn flaenor ar yr un amser a Morris Williams. Er nad oedd ei ddawn ond bychan a phrin, eto yr oedd yn weddiwr mawr. Dywedai yn aml ymadroddion dieithr yn ei weddiau ac ambell un disglair. Gweddiai am grefydd a ddaliai ei golwg ar ‘hen lighthouse’ Calfaria – am gael gafael ar y ‘lifebuoy’ – am gael ei dynnu i’r ‘lifeboat’ ac am gael ei ‘lansio i hen long fawr yr iachawdwriaeth’! Gwelir fod ‘ideas’ yr Ynys yn gydwanedig a’i ddeisyfiadau.

Dyno Goch -  Cartref Hugh a Margaret Hughes, William Hughes brawd Hugh ac Ellen ei chwaer a dau o blant.

Y Lighthouse – Ceir yn y sefydliad yma dri ty. Yn un mae’r ‘principal’ Mr Bowen ei wraig a’i tair merch. Yn y llall mae Mr Davies ‘lightkeeper’ ac yn y trydydd mae lightkeeper arall sef Mr Neal ei wraig ei chwaer hithau a plentyn Mr a Mrs Neal.

~~~~~~

~~~~~~~

Yn nesaf edrychwn ar ffynhonau yr Ynys y rhain sydd yn anhepgorol at gysur y trigolion, ac sydd wedi diodi cenhedlaethau o’r Ynyswyr ac yn parhau i wneud hynny:-

Ffynnon Corn – Hon ydyw prif bydew yr Ynys, ac mae yng ngodre’r mynydd.

Ffynnon Barfau – Ceir hon ar ben y graig. Canfyddir ynddi ddau dwll yn llawn o ddwr glan gloyw. Dywed traddodiad mai ol traed un o’r cewri gynt ydynt, a wnaed pan oedd yn neidio oddiar y mynydd drosodd i Maen Bugail yn y Swnt. Dywed traddodiad arall y byddai y seintiau yn mynd at y ffynnon hon i dori ei barfau ac yn defynyddio’r ddau dwll a’u dwr disglair fel dau ‘looking glass’, a dywedir hefyd fod twll cyfagos er mwyn cadw’r arfau. Ond mae hon yn ffynnon werthfawr gan ei bod yn llawn dwr bob amser – haf a gaeaf.

Ffynnon Owen Rolant – Nid yw hon ond nepell o Ffynnon Barfau a dywedir fod iddi rinweddau meddyginiaethol.

Ffynnon Dolysgwydd.

Ffynnon Weirglodd Bach.

Ffynnon Uchaf.

Ffynnon Dala.

Ffynnon Diliarana.

Ffynnon Waen Cristin.

Ffynnon Cae Dwfr.

Ffynnon Caseg.

Ffynnon Defaid.

Ffynnon Tan Radell..

Ceir amryw o gerrig arbennigol ar yr Ynys a’i hamgylchedd.

Dyma rai ohonnynyt :-

Maen Du – Ceir hwn yn y Swnt yn agos i’r Parwyd.

Maen Bugail –

Maen Iau – Mae hwn yn y mor i’r gogledd orllewin o’r Ynys. Mae yn le hynod am bysgod a adwaenir fel ‘red cods’. Fe ddelir rhain yn y nos yng ngolau’r lleuad.

Carreg Rhona – Gwastadedd oddeutu hanner acer o fesur ac oddeutu chwarter milltir i’r mor o Porth Solach ac yn weledig ar drai.

Carreg Cybi -  Ceir hon yn y gogledd orllewin i Borth Solach, ac all neb hawlio broc mor a geir o fewn ei deyrnas ond y darganfyddwr.

Cwmpas – Eir heibio hwn wrth lanio yn y Cafn.

Carreg Henafol – Ar hon ceir ysgrifen ddieithr ac oedrannus. Y mae llawer o ddysgedigion o dro i dro wedi bod yn ceisio ei ddarllen ac yn trio ei ddehongli, yn eu plith bu Mr Jones Parry AS Madryn a dyma fel y dywed ef – Esilu Marchvelio – a’r hyn a olyga Esilu Marchwiael.

Gallwn hefyd ychwanegu y lleoedd canlynnol :-

Trwyn Penrhyngogo.

Clepiau’r Gwalch.

Ogo y Gwalch.

Pant y Canu.

Pant yr Hen Wr.

Y Singrig.

Llyn Bribwll.

Llyn y Felin – Fe red dwr hwn i’r borth sydd yn ymyl Solach. Ceir olion o hen felin yn ei ymyl a dyma y llyn yn ddiau oedd yn ei chyflewni a dwr.

Brynbaglau – Byddai yr hen seintiau, fel y dywedir yn ymolchi yn y ffynnon sydd gerllaw ac wedi derbyn gwellhad yn gadael ei ffyn ar ol yn safle yma. Dyma fel y tybir y rheswm am yr enw.

Mae amryw o borthladdoedd yn perthyn i’r Ynys :-

Heigiol Borth Newydd – Mae hon yn wynebu tua’r Swnt. A dyma’r unig fan yr ochr honno y gellir rhedeg cwch iddo am gysgod. Ac yn ddiweddar y gwnaed hi.

Porth Solach – Porth Solfach efallai. Gorwedda hon mewn lle cudd yn ymyl yr hen fynachlog. Yn yr hen amser dyma borth y ‘smugglers’. Yn achlysurol gwneir defnydd ohonni yn bresennol.

"Cafn Enlli"

Y Cafn – Dyma brif borthladd yr Ynys, sydd yn yr ochr ddeheuol ac ar y gwastad yng nghwr y graig, ac hefyd mewn cesail glyd. Yma y daw yr agerlong y ‘Fairy’ ac agerlongau eraill pan ar ymweliad a’r Ynys a cheir yno wastad lynges gref o gychod pysgota.

Porth Fadog – Ceir hon yn ymyl y ‘lighthouse’.

Yn nesaf down at enwau’r prif gychod :-

Happy – Bu y cwch hwn lawer gwaith yn Liverpool a chariai bedair tunnell.

Newborough – Bu hwn droeon yn Lerpwl a chariai chwe tunnell.

Fanny – Cariai hwn chwe tunnell a bu yn ‘tradio’ yn gyson i Lerpwl gan gludo pysgod, wyau, ymenyn, gwichiaid, ieir a ‘samplers’.

Ramphinion – Rhedai hwn i Lerpwl yn gyson am beth amser a chariai chwe tunnell.

"Cychod Enlli"

Yn tyfu ar yr Ynys ceir amryw fathau o lysiau, ac yn eu plith rai prinion a defnyyddiol. Ceir yno gyflawnder o’r wermod lwyd a’r wermod wen. Ceir yno hefyd yr hyn a elwir yn ‘yellow ochre’, er na wneir yr un defnydd ohonno. Yn y mynydd ceir haenau o’r lechfaen a’r galchfaen, er mai ei brif ddefnydd ydyw y fine granite – carreg gymwys at balmantu.

Y mae yr Ynyswyr, er eu bod yn wyr annibynnol mewn un go;lygiad, eto yn hollol ddibynnol mewn golygiad arall. Ni ellir meddwl am neb mwy felly. Y maent yn dibynnu yn gwbl am lawer o bethau anghenrheidiol er cynnal eu bodolaeth o wlad arall. Ac weithiau bydd yn myned yn brinder os nad newyn yn y tir, am y pethau hynny – yn enwedig os bydd y tywydd yn grthod caniatau myned drosodd i’w ymofyn. Ni cheir o fewn yr holl dalaethyr un felin na siop, yr un gof na saer, yr un crydd na teiliwr, yr un doctor na thwrnai. Ac nid oes yn yr holl Ynys y fath beth a thafarnwr na thafarn; ac y mae hynny yn fendith! Un o anfanteision arbenigol yr Ynys ydyw prinder ei hadnoddau er cyfarfod a gofynion ymhob amgylchiad. Rhaid cael cyflenwad o’r tir mawr ac nid bob amser y gellir cael hynny yn ol ei angen. Ac un o’r amgylchiadau arbenigol hynny ydyw pan mae damwain neu afiechyd peryglus yn taro un o’r trigolion. Gan nad oes yno yr un apothecari na meddyg ac os bydd yr afiechyd yn un difrifol yna bydd rhaid croesi’r Swnt i chwilio am wellhad. Wrth sgwrs rhaid i’r tywydd i’r  fod yn ffafriol er mwyn gwneud hynny. A chaniatau ei fod yn ffafriol yna bydd raid teithio cyn belled a Nefyn i gael gafael ar feddyg. A chyn y bydd i’r meddyg gyrraedd yr Ynys gall y claf fod wedi marw. Erbyn y daw afiechyd nid ydyw’r Ynys yn le hapus na diogel. Fel hyn y dywed Mr Jones am y mater ‘Ddechrau’r flwyddyn y mae amryw wedi bod yn wael yma, ac un mor wael fel y buwyd yn cyrchu meddyg ato, ond gobeithio y caiff adferiad buan. Y mae yma le hynod ddigalon i ddyn fod yn wael ynddo. Ond o drugaredd yr Arglwydd, anaml y mae salwch peryglus yn cymeryd lle’. Dylid ychwanegu hefyd fod Mr Jones ei hun yn hynod ddeheuig a chyfarwydd mewn cyfrannu meddyginiaeth i anhwylderau cyffredin. Bydd ganddo gist lawn bob amser at wasanaeth y trigolion. Mewn achosion difrifol yn unig y teimlir yr anfantais.

Nid oes ar yr Ynys yr un felin i falu yr yd, a rhaid ei anfon drosodd i Aberdaron. Bu y trigolion yn aml yn ofni newyn bara. Bu prinder glo yno fwy nag unwaith. Ond y newyn mwyaf anioddefol o’r cwbl ydyw newyn te ymhlith y gwragedd a newyn tobacco ymhlith y meibion, ni fyddai y newyn am fara, glo a dwfr yn ddim i gymharu a hyn. Arteithiau y newyn am de a tobacco a fyddai yn ofnadwy!!.

Yr ydym wedi son am yr hyn na cheir ar yr Ynys ac at hyn gallwn ychwanegu y creaduriaid na cheir yno. Ni cheir yno yr un mul nac asyn, y mae y llyffant yn absennol. Ac y mae’r Ynys yn hollol glir o nadroedd ac ni cheir yr un betrisen, iar goed, nac ysgyfarnnog. Y peth nesaf i helwriaeth a geir yno ydyw yr wningen, yr hon sydd yn dra lluosog. Dyma le heb yr un bwystfil gormesol na chreadur gwenwynig o’i fewn; lle heb ‘game’ ac heb yr un ‘keeper’ na ‘game laws’ i flino eneidiau y tenantiaid!!

O bryd i’w gilydd daw heidiau o ‘birds of passage’ i droi fewn i orffwyso ar eu hymfudiad i wledydd pell. Yn achlysurol daw aderyn arbennig iawn a adwaenir wrth yr enw ‘Mackerel cock’ aderyn tebyg iawn i’r golomen. Bydd oernadau ac ysgrechiadau hwn yn peri mawr ddychryn i’r Ynyswyr, ac yn eu cadw yn effro am nosweithiau. All o ddim ehedeg os nag ydi’r mor yn ei olwg. Pe rhoddech e ar gae yn ymyl y mor ac yntau ddim yn ei weld nis gallai arfer ei aden o gwbl. Fe welir hefyd ar yr Ynys y fran bigcoch, ac yn ol son gellir ei dysgu i siarad.

~~~~~~~~~~~

Map or Safle                Website Map