Dydd Llun Mawrth 27 1933

Eu Chwythu i’r mor.

Dihangfa ryfeddol dau lanc.

Croesi’r mor mewn cwch.

Llawenydd yn Nhudweiliog.

Bu tristwch a phryder mawr ym mhentref Tudweiliog, Llyn, y dyddiau diweddaf oherwydd diftaniad dau fachgen ieuanc mewn cwch yn y mor. Y bechgyn oedd J. E. Jones 25 oed, a Thomas J. Roberts 16 oed.

Aeth y ddau i’r mor yn y cwch prynhawn Mercher, gan addo dychwelyd erbyn tri; ond gwelwyd eu cwch yn cael ei ysgubo ymaith i’r mor gan y gwynt a’r llanw. Bu chwilio mawr amdanynt, ac ofnid eu bod wedi eu colli.

Tua hanner nos nos Iau, fodd bynnag, cyrhaeddodd y newydd da eu bod wedi cyrraedd i le o’r enw Kilkeel, yn County Down, Iwerddon, a bydd llawenydd mawr.

Ymwelodd ein gohebydd  ag ardal Tudweiliog bore Gwener ac yr oedd gwen foddhaus ar wyneb pawb yn y lle.

Pan ymwelais a Mrs. Jones, Wenallt, mam John Ellis Jones ebr ef yr oedd Mr. Lewis y Ficar,yn bresennol. Yr oedd gwen siriol ar wyneb Mrs. Jones a dywedodd wrthyf ei bod yn teimlo fel petai rhyw bwn enfawr wedi ei gymryd oddi ar ei hysgwyddau. Eglurai ei bod heb gysgu na bwyta am ddeuddydd. “Ond” meddai, “Roeddwn yn teimlo’n sicr for y bachgen yn fyw o hyd, oblegid yr oedd rhyw lais yn sibrwd yn fy nghlust, “Peidiwch a phoeni mam, rydan ni yn ddiogel.”

Yr oedd Mrs. Jones yn hwylio i fynd i’w gwely nos Iau tua hanner nos pan glywodd lais Mr. D. Griffith, y postfeistr, yn gweiddi yn y drws, “Hip, Hip, Hwre! Mae’r hogia’n fyw.”

“Gwysgais amdanaf a daethum i lawr i’r gegin ar unwaith,” meddai Mrs. Jones, a chan ein bod heb fwyta ers dyddiau berwais y tecell, a mwynhasom bryd blasus mewn llawenydd. Yr oedd y ty bron yn llawn trwy’r nos o gymdogion, yn cydlawenhau a ni.”

Yn ateb i’n gohebydd dywedai Mrs. Jones fod ei mab yn gynefin a trin cychod. Yr oedd wedi dal 1,200 o benwaig gyda’r cwch mewn mis. Yr oedd ei mab yn bur anturiaethus ac yr oedd hi wedi ei rybuddio i fod yn ofalus gyda’r cwch. Aeth allan gyda’r cwch tu ag un o’r gloch, ac addawai fod yn ol erbyn tri.

Y FAM ARALL.

Ymddengys nad oedd Mrs. Roberts, Gwelfor, mam y bachgen Roberts yn teimlo mor obeithiol. Dyma’r tro cyntaf i’w bachgen hi adael cartref, ac yn naturiol teimlai Mr. A Mrs. Roberts yn dra phryderus. Eglurodd Mr. Roberts i’n gohebydd mai newydd gwblhau ei gwrs yn Ysgol Sir Botwnog yr oedd eu mab. Gan ei fod yn fachgen cyflym yr oeddynt yn awyddus iddo fynd am gwrs o addusg i’r Brifysgol, ond ni thalai dim ganddo ef ond mynd i’r mor. Nid oedd ond un ar bymtheg oed.

Tua hanner dydd dydd Mercher dywedodd wrthynt ei fod yn mynd am dro i lan y mor ac y deuai yn ol erbyn te. Y peth cyntaf a glywsant wedyn oedd fod Capt. Griffiths, y Llythyrdy, wedi gweld y cwch yn cael ei gario i’r mor gan y gwynt a’r llanw a’i fod wedi galw’r Bywydfad allan.

Nid oedd gan y bechgyn nac arian na bwyd gyda hwy, a mawr oedd llawenydd y teuluoedd pan dderbyniwyd deligram oddi y bechgyn bore Gwener yn gofyn iddynt anfon arian i dalu eu cludiad adref, ac yr oeddynt yn hiraethu am eu gweld. Anfonsant deligram yn ol yn cynnwys arian a datganiad o lawenydd eu bod yn ddiogel.

Y CWCH.

Sylwodd Mr. Roberts, Gwelfor, fod hanes diddorol i’r cwch oedd gan y bechgyn. Yr oedd wedi bod yng ngwasanaeth trigolion Enlli yn nyddiau’r “Brenin” Love Pritchard, ac yr oedd wedi croesi’r culfor yn llwyddianus mewn pob math o dywydd.

CROESO GARTREF.

Cafodd y ddau fachgen groeso anarferol pan gyraeddasant adref dydd Sadwrn. Cyraeddasant orsaf Pwllheli tua dau o’r gloch y prynhawn ar ol cychwyn o Belfast nos Wener. Ymgasglodd torf fawr i’r orsaf i’w croesawu, ac yr oedd golwg bur flinedig arnynt.

Ymgasglodd trigolion Tudweiliog i’r pentref yn gynnar i ddisgwyl am y bus, a’r rhai cyntaf a welais yn disgwyl oedd Mrs. Jones, mam Jones a’r teulu, a sefant ar ben clawdd yr ardd er mwyn bod yn sicr o fod y rhai cyntaf i weld y bus. Ychydig yn is i lawr yr oedd rhieni’r bachgen Roberts yn disgwyl yn bryderus yn yr ardd.

Gan fod y bechgyn wedi eu gwisgo mewn dillad benthyg ac yn gwisgo capiau a phig gloyw yr oedd golwg ddoniol iawn arnynt a dechreuodd eu cyfeillion chwerthin dros y lle wrth eu gweld. Yr oedd y chwerthin hwnnw yn ddatganiad o wir lawenydd y pentrefwyr ar ol treulio dyddiau o bryder ac ofn.

Disgwyliai Mrs. Jones, mam y perchennog y cwch, yn bryderus tra yr oedd ei mab yn ysgwyd llaw a chyfeillion ac yn methu mynd ati hi. Gelwais yn y ty yn ddiweddarach a golygfa drawiadol iawn oedd gweld yr hen wraig yn paratoi cwpaniad o de i’r mab. Nid oedd croeso i’r bachgen Roberts fymryn yn llai. Yr oedd ei dad a’i fam a’r pentrefwyr oll am y cyntaf yn ei gofleidio a’i groesawu.

Mewn ymgom a’n gohebydd dywedodd Jones eu bod wedi cael amser enbyd, ac mai’r camgymeriad lleiaf yn llywio’r cwch fuasai yn ddigon i’w hyrddio i ddyfrllyd fedd. Yr oedd y cwch yn cael ei yrru gan y gwynt a’r llanw ac yn llenwi yn gyflym a dwr. Nid oedd ganddynt ond ei hetiau i godi’r dwr ohono. Synnai yn arw na buasai’r ddau fywydfad neu’r llongau a welsant wedi dod o hyd iddynt a hwythau yn chwifio’r faner goch i ddangos eu bod mewn cyfyngder.

Canmolio’r bechgyn garedigrwydd pobl Iwerddon. Cawsant gyflawnder o arian, sigarenau a phob math o anrhegion ganddynt, a’r gofal mwyaf. Yr oeddant hefyd wedi cael cynnig arian mawr am y cwch, ond gwrthodant ei werthu, ac amgymerodd yr awdurdodau yn Iwerddon a’i anfon adref iddynt.

************

Y Cymro, Hydref 13 1971

Chwythodd y gwynt y ddau i Iwerddon.

Daeth croesi Iwerydd mewn cwch hwylio erbyn hyn yn antur ffasiynol. Ond sut brofiad fyddai croesi’n gwbl anfwriadol o Gymru i Iwerddon mewn cwch pysgota agored, heb na hwyl gymwys na pheiriant na phar o rwyau, ond yn gwbl ar drygaredd y tonnau? Dyna brofiad dau lanc o Dudweiliog ym Mhen Llyn 38 mlynedd yn ol, a bu un o’r ddau yn dweud yr hanes wrthyf yn ddiweddar.

Heddiw mae un ohonynt John E. Jones, yn byw yn Tenbury Wells, Sir Gaerwrangon, ond yn cadw cysylltiad agos a Thudweiliog, lle mae ei gyd-anturiaethwr, Thomas J. Roberts, yn cadw busnes saer ac adeiladydd. Llanc pymtheg oed, newydd adael Ysgol Botwnnog, oedd Tom Roberts ym Mawrh 1933. Fore Mercher, Mawrth 22, gadawodd y ty gan ddweud wrth ei fam ei fod yn mynd i fferm gyfagos. Ond newidiodd ei feddwl a cherdded i draeth Porth Cychod gerllaw, lle cyfarfu John Jones, neu “Jac Wenallt” fel y gelwid ef, llongwr 25 oed, oedd adref am seibiant.

Roedd ef newydd brynu cwch pysgota, 13 troedfedd o hyd, o’r enw “Mary” cwch a fu cyn hynny’n eiddo i Love Pritchard, “Brenin” Ynys Enlli. Gwahoddodd Tom Roberts i fynd allan gydag ef i osod cewyll dal cimychiad, ac i ffwrdd a hwy, un yn rhwyfo a’r llall wrth y llyw.

Codi Hwyl

Fel yr aent allan i Fae Caernarfon cryfhai’r gwynt oedd yn chwythu dros y tir, a rhwng y gwynt a’r llanw caent eu cario allan i’r mor. Pan ddaeth yn amser troi’n ol canfuwyd fod hynny’n amhosibl.

“Ond doeddan ni ddim yn teimlo mewn peryg mawr”, medd Tom Roberts. “Roeddan ni’n credu y gallen ei gwneud hi am Sir Fon”.

Roedd mast bychan ar y cwch a chodwyd hwyl-flaen ar hwnnw – hwyl fechan a fwriedid i gydweithio a’r brif hwyl, petai’r beif hwyl ar gael. Rhwng y rhwyfo, y llywio a’r hwyl, gybeithient gyrraedd Sir Fon heb lawer o drafferth.

Goleudy

Yna daeth anffawd. Wrth iddynt daflu cawell dros yr ymyl i ysgafnhau’r llwyth, aeth un o’r rhwyfau i’r mor i’w chanlyn, gan eu gadael gydag un rhwyf.

Fel y nosai gwelent olau goleudy Caergybi o’u blaenau, a cheisant anelu ato. Daethant yn ddigon agos ato i’r mor o’u cwmpas gael ei oleuno fel dydd, ond er bod nifer o longau o amgylch roedd y cwch yn rhy fychan i neb ei weld. A suddodd eu calonnau wrth weld y golau’n dechrau pellau, a sylweddoli eu bod wedi methu’r tir. O’r holl fordaith dyna’r adeg pan oedd y mor ar ei fwyaf garw, a hyrddid y cwch bach o flaen mynyddoedd o donnau. Drwy’r nos buont ar drugaredd y gwynt. Deuai’r dwr i mewn i’r cwch a sbyddid ef allan gyda’r unig offer oedd ar gael sef het un ohonynt.

Rhy fychan

Gwelsant nifer o longau’n pasio – wedyn y sylweddolodd y ddau eu bod wedi croesi’r prif lwybr llongau i Lerpwl. Ond roedd y cwch yn rhy fychan i’r rhain hefyd ei weld, a fwy nag unwaith bu mewn perygl o gael ei daro ganddynt. Daeth un long deithwyr yn agos iawn atynt a safodd y ddau ar eu traed yn y cwch gan weiddi nerth eu pennau a chwifio’n hwyl. Mae’n rhaid i rywun eu clywed, gan i’r long stopio: yna, er mawr siom iddunt, cychwynnodd ar ei ffordd drachefn heb weld dim.

Pan dorrodd y wawr doedd dim affliw o dir i’w weld yn unman, ac edrychai pethau’n ddrwg. Roedd y ddau bron a rhewi, yn newynog ac yn wlyb  at eu crwyn. Ond y boendod fwyaf oedd syched, a wneid yn waeth gan flas a losgai eu hwynebau’n ddi-baid. Gwyddent eu bod a’u trwynau tua’r Gogledd, ond dibynnai eu llwybr yn gyfangwbl ar y gwynt a doedd ganddynt ddim syniad ymhle roedd y tir agosaf.

Yn ystod y dydd cynhesodd y tywydd. “Roedd na rai ysbeidiau heulog, mi fedraf deimlo hyd heddiw yr haul yn gynnes ar fy wyneb”, medd Tom Roberts.

Goleudau

Yn hwyr brynhawn Iau tybient iddynt weld tir ar y gorwel, ond roeddynt ofn rhoi gormod o sail ar y gred gan iddynt ddychmygu gweld tir droeon ynghynt yn ystod y fordaith. Pan ddechreuodd nosi, fodd bynnag, doedd dim dwywaith nad oedd goleuadau i’w gweld yn glir o’u blaenau. Fel y nesaent gwelent fod dau o’r goleuadau yn fwy llachar na’r gweddill, fel petaent yn dynodi dwy ochr i hafn, a phenderfynwyd anelu at y tywyllwch rhyngddynt.

Ond gan y gwynt a’r llanw yr oedd y gair olaf, a chrwyd hwy tua thir i’r chwith o’r goleuadau. Yn sydyn crafodd y cwch y graean ar y gwaelod, athrodd drosodd gan ddymchwel y ddau i’r dwr. Rhuthrodd John Jones am y rhaff a oedd ynghlwm wrth y mast a daliodd ei afael yn y cwch. Ac er fod cerdded yn gryn gamp ar ol bod yn llonydd yn y cwch am 36 awr, rywsut neu’i gilydd llwyddodd y ddau i gyrraedd tir sych.

“Roeddan ni’n gwybod ein bod ni ar dir, ond doedd ganddom ni ddim syniad lleia yn lle” medd Tom Roberts. “Mi allen fod yn yr Isle of Man yn ol hynnu a wyddem ni”.

Grisiau

Ar ol crwydro’n simsan ar y traeth yn y tywyllwch, gwelent res o risiau gwynion yn codi i’r tir, a sylweddoli mai harbwr oedd rhwng y ddau olau y ceisiwyd llywio’r cwch rhygddynt. Dringasany y grisiau a chyrraedd ciwstwr o dai, heb wybod eto ym mha wlad yr oeddynt, heb son am pa bentref. Roedd erbyn hyn wedi deg nos Iau a rhan fwyaf o’r tai mewn tywyllwch. I lawr wrth yr harbwr roedd ty mawr llawn goleudau, a bwthyn bach gerllaw a golau yn y lloot. Penderfnwyd mentro i’r bwthyn. Curwyd ar y drws, a daeth gwraig i’r ffenest i holi pwy oedd yno. Roedd yn gyndyn i gredu bod ei hymwelwyr newydd gyrraedd mewn cwch pysgota o Gymru. “Ac erbyn meddwl, mi roedd hi’n stori go ryfedd”, “Fel petai rhywun yn cyrraedd ty ym Mhen Llyn yn hwyr y nos a dweud ei fod wedi cyrraedd o Iwerddon”.

Croeso

Agorwyd y drws o’r diwedd a phan welwyd fod eu stori’n wir cawsant groeso mawr a phryd o fwyd. Hysbyswyd hwy mai Kilkeel yng Ngogledd Iwerddon oedd y pentref y glaniasant ynddo.

Aed a hwy wedyn i ganolfan ceidwad y glannau sef y ty mawr yr oeddynt newydd ei weld. Ac yno y trefnwyd i anfon telegram i Dudweiliog i ddweud bod y ddau’n ddiogel. Disgrifwyd adwaith y pentref yn Y Cymro yr wythnos ganlynol: “Yr oedd llawenydd mawr ym mhentref Tudweiliog ganol nos Iau pan ddaeth y newydd fod y bechyn yn ddiogel”. Mr D. Griffith y Postfeistr, a aeth a’r newyddion da i gartref un o’r bechgyn. “Mae’r hogiau’n fyw”, oedd ei neges. Yr oedd y ty bron yn llawn o gymdogion drwy’r nos, yn cydlawenhau. Nid oedd Mrs Jones mam John wedi anobeithio. “Roeddwn yn teimlo’n sicr bod  y bachgen yn fyw o hyd”, maeddai. “Yr oedd rhyw lais yn sibrwd yn fy nghlust – peidiwch a phoeni mam, rydan ni’n ddiogel”.

Yn y cyfamser roedd y ddau longwr yn cael eu trin fel dau dywysog gan bobl Iwerddon. Ar ol cael dillad sych a rhagor o fwyd, aed a hwy i westy i gysgu’r noson. Doedd ganddynt ddim dima goch o arian rhyngddynt ond bu’r Gwyddelod yn hynod o hael a doedd hynny’n ddim problem. Drannoeth aethant yn ol i dy ceidwad y galannau, i gael eu holi gan hyr y wasg. Yna cawsant lifft i Belffast, ddeugan milltir i ffwrdd, gan drafeilwr ar foto beic a seicar, a galw ar y ffordd ym mhentref Newcastle i gael warant i deithio’n ol i Gymru yn rhad ac am ddim. Gadawsant Belffast am naw nos Wener ym moethusrwydd yr “Ulster Queen” a chyrraedd Pier Head Lerpwl am 6:30am fore Sadwrn. Y peth cyntaf a welsant yno oedd eu llun eu hunain ar ddalen flaen papur newydd.

Cyrraedd Gartref