Ar 16 Awst 1812 fe briodwyd Jane Nathaniel o Ynys Enlli a Robert Williams, mab Gegin Fawr, tafarn  Aberdaron.

Roedd Sian Nathaniel yn hanu o hen deulu’r Nathaniel ar yr ynys a Robert yn fab i William Evans (neu William Bevan fel y galwai ei hun ar gyfnod) ac Elizabeth (gynt Turbridge).  Roedd Sian yn 24 oed a Robert yn 18 ar y pryd.  Ymsefydlodd ar yr ynys a magu teulu yn Hendy, sef dau fab a phedair merch - William (1813), Nathaniel (1815), Ellen (1818), Elizabeth (1821), Jane (1826) ac Ann (1829). 

Yn y flwyddyn 1812 bu diwygiad ar yr ynys a ddylanwadodd ar Robert. O ganlyniad dechreuodd gymryd rhan yn gyhoeddus gan esbonio pennod a chynghori yn y cyfarfodydd gweddïau.  Ond ar ôl rhyw dymor daeth rhywbeth rhyfedd drosto a throdd ei gefn ar grefydd a pharhau felly am dymor.  Yn ystod y cyfnod yma dywedir iddo golli plentyn (William o bosibl) a bu hynny’n fodd iddo ddychwelyd i’r gorlan.  Etholwyd ef yn flaenor ac yn fuan wedyn mae’n dechrau cynghori unwaith eto a chael ei dderbyn yn bregethwr ac yn aelod o Gyfarfod Misol Llyn ac Eifionydd pan gyfarfu hwnnw yn Llithfaen.  Ar 10 Awst 1828 y pregethodd yn Enlli am y tro cyntaf a bu’n cynnal oedfaon, ysgol Sul a seiadau am dros ddeugain mlynedd, a hynny’n aml dan amgylchiadau digon anodd a di-gefnogaeth.  Cofnoda’r Parch. Henry Hughes, Bryncir, iddo fod yn pregethu gyda nerth yn niwygiadau 1849 ac 1859, weithiau nes y byddai’n orfoledd mawr a Robert yn “neidio a llamu o lawenydd a gorfoledd”.

Hyd y gwyddom ni, dim ond pum punt y flwyddyn a dderbyniai oddi wrth Henaduriaeth Llyn ac Eifionydd am ei lafur ac enillai rhyw ychydig drwy bregethu ar y tir mawr.  I ychwanegu at hyn byddai yn amaethu un acer ar ddeg, pysgota, gweithio i wyr y goleudy a gwneud unrhyw waith arall oedd ar gael.

Erbyn 1874 teimlai’r Henaduriaeth ei fod yn heneiddio ac i raddau yn analluog a bod cyflwr yr eglwys yn anfoddhaol iawn. Penodwyd y Parch. W.T. Jones yn genhadwr ar yr ynys a chafodd groeso siriol a charedig gan Robert Williams a’r ynyswyr.  Fore Sul y pedwerydd o Ebrill y flwyddyn ganlynol (1875) bu farw Robert Williams wedi cystudd byr o dri diwrnod.  Roedd yn pregethu yn y capel y Sul cyn ei farwolaeth. Ar yr wythfed o Ebrill fe’i claddwyd ym mynwent yr ynys yn yr un bedd â Sian ei wraig, a fu farw yn 1872.

Mae disgrifiad ohono fel “gwr hynaws ei dymer, cadarn ei gyfansoddiad” a chanddo “ddwy law fawr galed, ewynnau fel gefynnau heyrn a doedd o ddim yn gwybod beth oedd pryder nac ofn. Cadwai ei ben ymhob enbydrwydd ac roedd yn abl i gyflawni unrhyw waith trwm”.  O ran pryd a gwedd edrychai braidd yn ynysig a thramoraidd.

Mae sawl chwedl am ei gryfder.  Dywedir un tro i faharen ddisgyn oddi ar graig i’r môr ac iddo neidio i mewn ar ei ôl, gafael ynddo a dod ag ef i’r lan.

Dro arall, wrth fynd i’w long yn Lerpwl gyda chwd o halen ar gyfrwy ar ei ysgwyddau, fe syrthiodd i’r môr rhwng dwy long ac yna fe nofiodd i’r lan heb i’r halen symud oddi ar y cyfrwy!

Pa ryfedd, felly, i’w wyrion Thomos, Carreg Bach, a Harri, Cristin Isaf, y ceir eu hanes yn Y Pwrs a Y Storm mewn man arall ar y wefan hon, fod yn barod i wynebu pob sialens?

Er iddo gael ei fagu mewn tafarn, yr oedd yn ddirwestwr selog.  Mae sôn am gwsmeriaid y dafarn yn rhoi diod i’w dad er mwyn ei weld yn gwawdio ei fab.  Un nos Sul, pregethai ym Mhencaerau a chondemniai’r yfed fyddai yn ffair Aberdaron drannoeth.  Ar ei ffordd adref ddiwrnod y ffair, galwodd yn  Gegin Fawr ond chafodd o ddim croeso, dim ond ei daflu allan i’r ffordd. 

Roedd pobl y “tir mawr” yn edrych arno fel esgob, ac weithiau fel brenin yr ynys.  Doedd dim sail i hynny gan mai teulu Cristin oedd yn yr olyniaeth frenhinol.  Ond, wrth bregethu ar ddirwest ym Metws-y-coed, dywed Robert fod y brenin a’r frenhines yn y wlad lle’r oedd o yn byw wedi arwyddo dirwest.  Eglurodd, er syndod i bawb, mai Ynys Enlli oedd y wlad honno ac mai ef a’i wraig Sian oedd y brenin a’r frenhines.

Un bore Sul, pan oedd yn pregethu ym Mhencaerau, roedd y ceisbwl yn eistedd yn y gynulleidfa gyda gwys yn ei boced i’w chyflwyno i Robert Williams, fel cynrychiolydd yr ynys am Dreth y Tlodion,.  Ymdrechwyd sawl gwaith o’r blaen i’w gweinyddu ond llwyddai i’w hosgoi bob tro.  Y tro hwn bwriadai’r ceisbwl ei chyflwyno iddo ar ddiwedd yr oedfa ond perswadiwyd ef y byddai hynny’n torri ar sancteiddrwydd y Sul ac y byddai’n ddoethach aros tan y bore.  Cai gyfle bryd hynny wrth i Robert ddychwelyd i’r ynys. Erbyn hynny roedd Robert wedi mynd i guddio hyd nes roedd y perygl drosodd.

Arhosodd tri o’i blant, Nathaniel, Ellen ac Ann, ar yr ynys a magu eu teuluoedd yno.

I Aberdaron yr aeth Elizabeth a phriodi Robert Evans o blwyf Llanengan a magu ei theulu yn y pentref i ddechrau ac yna ym Mhlas Minffordd a chrwydrodd ei disgynyddion hi i wahanol rannau o Gymru a Lloegr.  Yn hogyn ifanc aeth Robert, eu mab hynaf, i fyw at ei daid a’i nain, Robert a Sian Williams yn Hendy, Enlli, a gwneud ei gartref yno.

 I Abersoch yr aeth Jane a magu ei theulu;  cafodd brofedigaeth fawr o golli ei merch a’i mab-yng-nghyfraith yn ifanc iawn o fewn dwy flynedd i’w gilydd.  Wedi ei marwolaeth hi ei hun ddwy flynedd yn ddiweddarach, gadawyd ei hwyres wyth oed yn amddifad.

Priododd Nathaniel gyda Mary Williams o Aberdaron a chartrefu yn Carreg Bach. Bu iddynt ddau fab a merch.  Bu Robert, eu mab hynaf farw ar y môr, arhosodd Thomas gartref i weithio.  Bu Jane oddi ar yr ynys am gyfnod.  Mae llun ohoni ar hen gardiau post yn sefyll o flaen Carreg Bach, sy’n cael ei ddisgrifio fel Miss Jane Williams’ cottage.

Gyda chymydog, sef Evan Williams, Cristin, y priododd Ellen a bu iddynt ddau fab a merch - Harri, William a Mari.  Aros yn y cartref, Cristin Isaf, heb briodi wnaeth y tri.  Wedi i Mari anafu ei choes, ei thorri mae’n debyg, y brodyr yn dweud wrth y meddyg ei bod wedi mynd yn rhy hen i roi llawer o gostau arni!  Bu Harri farw ar yr ynys yn ddisymwth un diwrnod “wedi cael crys glân ac wy wedi ei ferwi i frecwast” yn ôl Mari.  Cario glo o’r Cafn y byddai William, yn gwisgo giard wats aur bob amser.  Arhosodd William a Mari ar yr ynys hyd 1925 pryd y gadawodd y rhan fwyaf o’r hen deuluoedd yr ynys.  Roeddent wedi mynd yn ddiymgeledd iawn ac aethant i fyw i Tremnant, Aberdaron. Dyma’r tro cyntaf ers pum mlynedd ar hugain i Mari groesi i’r tir mawr a  bu farw yn fuan wedyn yn 1926.  Wedi ei marw aeth William i fyw at ei gyfnither, Jane, i Hendre Bach, Rhosfawr hyd ei farw yntau yn 1929.  Mae adroddiad yn yr Herald Cymraeg ei fod yn ymgomiwr diddan ac wrth ei fodd yn hel atgofion am Enlli.  Ddiwrnod ei angladd yn Aberdaron roedd hi’n stormus a gwlyb iawn.

Priododd Ann gyda Rees Griffith, capten llong wedi ei fagu yn Brynmawr, Anelog, a chartrefu yn Hendy gyda Robert Williams.  Ganwyd iddynt dri o blant, Ruth, William a Jane. Yn Abersoch y cartrefodd Ruth, priodi hefo John Henry Jones, cadw siop a magu ei theulu yno.  Wnaeth William ddim priodi tan wedi i’w fam farw yn 1910.  Ei wraig oedd Jane Jones, Gladstone, Aberdaron.  Doedd William ddim yn hapus oherwydd iddo gael trafferthion i gael meddyg at ei fam a phenderfynodd ef, Jane ei wraig a Robert ei gefnder adael yr ynys tua 1912 a symud i fyw i Abersoch lle buont fyw gweddill eu hoes.

Mae’n debyg yr edrychid ar Jane y ferch ieuengaf fel “hen ferch” gan ei bod dros 30 oed a heb briodi. Prun bynnag, fe ddaeth ciwpid heibio yn annisgwyl un diwrnod.  Aeth Edward Owen o Lanbedrog drosodd i ymweld â theulu a mynd a William Roberts, Hendre Bach, Rhosfawr, hefo fo.  Pan gyrhaeddwyd Aberdaron roedd gwr Plas Bach, Ynys Enlli, o’i go gan fod y seiri oedd i ddod yno i adeiladu ty gwair iddo yn feddw gaib yn Aberdaron. Ond tawelodd William ef gan ddweud eu bod hwy eu dau yn seiri ac y buasent yn adeiladu’r ty gwair iddo, dim ond cael dillad addas ac offer.  Buont yno am dair wythnos, ac erbyn y diwedd roedd William wedi dod o hyd i gariad ac o dipyn i beth roedd o a Jane, Hendy, am briodi.  Fu’r garwriaeth ddim yn un esmwyth.  Methodistiaid Calfinaidd oedd teulu Jane a Bedyddwyr oedd teulu William ac o ganlyniad roedd cryn wrthwynebiad oddi wrth y ddau deulu.  Ond y sôn ydi fod mwy o wrthwynebiad o du Ann, mam Jane (roedd ei thad wedi marw erbyn hyn).  Fe dramgwyddodd Jane yn fawr iawn yn erbyn ei mam ac mae’n debyg i hyn gael ei adlewyrchu yn ei hetifeddiaeth.  Prun bynnag fe briododd William a Jane yng Nghapel y Bwlch, Llanengan ar 9 Medi 1903.  Rai dyddiau wedi’r briodas fe aeth Jane yn ôl i Enlli a William i Undeb y Bedyddwyr yn Lerpwl.  Bu Jane yn byw ar yr ynys am ryw dair blynedd wedi priodi a symud i Hendre Bach cyn geni ei mab cyntaf, Rhys (neu Rees fel y cofnodwyd yr enedigaeth).  Erbyn hyn roedd ei mam-yng-nghyfraith wedi marw a disgynnodd cyfrifoldeb y cartref hwnnw arni hi.  Fe ymunodd Jane â’r Bedyddwyr a bron na allech ddweud iddi ddod yn fwy o Fedyddreg na’i gwr!  Ganwyd mab arall iddynt, William Nathaniel, cyn i’w mam farw ond nid oes sôn iddi fynd yn ôl i’r ynys hyd farwolaeth ei mam yn 1910.  Daeth telegram i swyddfa bost Fourcrosses yn ei hysbysu o farwolaeth ei mam a threfnwyd cwch i’w chyfarfod yn Ffynnon Fair i fynd a hi i’r ynys.  Bu yn ôl yno wedyn i gynorthwyo William a Mari, Carreg Bach, i fudo i’r “tir mawr”.  Erbyn hynny roedd ganddi fab arall tua deuddeg oed, Robert William (Bob) a gofiai fynd yno hefo hi i glirio.

Ond anghofiodd Jane, fy nain, mo’i gwreiddiau; oherwydd ar y mur gyferbyn a lle’r eisteddai wrth y bwrdd i fwyta a gwnïo, roedd llun mawr o’r ynys a dynnwyd o’r awyr ac i’w weld yn amlwg wrth ddod i mewn i’r ystafell.