Teulu Hendy

Ar 16 Awst 1812 fe briodwyd Jane Nathaniel o Ynys Enlli a Robert Williams, mab Gegin Fawr, tafarn  Aberdaron.

Roedd Sian Nathaniel yn hanu o hen deulur Nathaniel ar yr ynys a Robert yn fab i William Evans (neu William Bevan fel y galwai ei hun ar gyfnod) ac Elizabeth (gynt Turbridge).  Roedd Sian yn 24 oed a Robert yn 18 ar y pryd.  Ymsefydlodd ar yr ynys a magu teulu yn Hendy, sef dau fab a phedair merch - William (1813), Nathaniel (1815), Ellen (1818), Elizabeth (1821), Jane (1826) ac Ann (1829). 

Yn y flwyddyn 1812 bu diwygiad ar yr ynys a ddylanwadodd ar Robert. O ganlyniad dechreuodd gymryd rhan yn gyhoeddus gan esbonio pennod a chynghori yn y cyfarfodydd gweddau.  Ond ar l rhyw dymor daeth rhywbeth rhyfedd drosto a throdd ei gefn ar grefydd a pharhau felly am dymor.  Yn ystod y cyfnod yma dywedir iddo golli plentyn (William o bosibl) a bu hynnyn fodd iddo ddychwelyd ir gorlan.  Etholwyd ef yn flaenor ac yn fuan wedyn maen dechrau cynghori unwaith eto a chael ei dderbyn yn bregethwr ac yn aelod o Gyfarfod Misol Llyn ac Eifionydd pan gyfarfu hwnnw yn Llithfaen.  Ar 10 Awst 1828 y pregethodd yn Enlli am y tro cyntaf a bun cynnal oedfaon, ysgol Sul a seiadau am dros ddeugain mlynedd, a hynnyn aml dan amgylchiadau digon anodd a di-gefnogaeth.  Cofnodar Parch. Henry Hughes, Bryncir, iddo fod yn pregethu gyda nerth yn niwygiadau 1849 ac 1859, weithiau nes y byddain orfoledd mawr a Robert yn neidio a llamu o lawenydd a gorfoledd.

Hyd y gwyddom ni, dim ond pum punt y flwyddyn a dderbyniai oddi wrth Henaduriaeth Llyn ac Eifionydd am ei lafur ac enillai rhyw ychydig drwy bregethu ar y tir mawr.  I ychwanegu at hyn byddai yn amaethu un acer ar ddeg, pysgota, gweithio i wyr y goleudy a gwneud unrhyw waith arall oedd ar gael.

Erbyn 1874 teimlair Henaduriaeth ei fod yn heneiddio ac i raddau yn analluog a bod cyflwr yr eglwys yn anfoddhaol iawn. Penodwyd y Parch. W.T. Jones yn genhadwr ar yr ynys a chafodd groeso siriol a charedig gan Robert Williams ar ynyswyr.  Fore Sul y pedwerydd o Ebrill y flwyddyn ganlynol (1875) bu farw Robert Williams wedi cystudd byr o dri diwrnod.  Roedd yn pregethu yn y capel y Sul cyn ei farwolaeth. Ar yr wythfed o Ebrill fei claddwyd ym mynwent yr ynys yn yr un bedd Sian ei wraig, a fu farw yn 1872.

Mae disgrifiad ohono fel gwr hynaws ei dymer, cadarn ei gyfansoddiad a chanddo ddwy law fawr galed, ewynnau fel gefynnau heyrn a doedd o ddim yn gwybod beth oedd pryder nac ofn. Cadwai ei ben ymhob enbydrwydd ac roedd yn abl i gyflawni unrhyw waith trwm.  O ran pryd a gwedd edrychai braidd yn ynysig a thramoraidd.

Mae sawl chwedl am ei gryfder.  Dywedir un tro i faharen ddisgyn oddi ar graig ir mr ac iddo neidio i mewn ar ei l, gafael ynddo a dod ag ef ir lan.

Dro arall, wrth fynd iw long yn Lerpwl gyda chwd o halen ar gyfrwy ar ei ysgwyddau, fe syrthiodd ir mr rhwng dwy long ac yna fe nofiodd ir lan heb ir halen symud oddi ar y cyfrwy!

Pa ryfedd, felly, iw wyrion Thomos, Carreg Bach, a Harri, Cristin Isaf, y ceir eu hanes yn Y Pwrs a Y Storm mewn man arall ar y wefan hon, fod yn barod i wynebu pob sialens?

Er iddo gael ei fagu mewn tafarn, yr oedd yn ddirwestwr selog.  Mae sn am gwsmeriaid y dafarn yn rhoi diod iw dad er mwyn ei weld yn gwawdio ei fab.  Un nos Sul, pregethai ym Mhencaerau a chondemniair yfed fyddai yn ffair Aberdaron drannoeth.  Ar ei ffordd adref ddiwrnod y ffair, galwodd yn  Gegin Fawr ond chafodd o ddim croeso, dim ond ei daflu allan ir ffordd. 

Roedd pobl y tir mawr yn edrych arno fel esgob, ac weithiau fel brenin yr ynys.  Doedd dim sail i hynny gan mai teulu Cristin oedd yn yr olyniaeth frenhinol.  Ond, wrth bregethu ar ddirwest ym Metws-y-coed, dywed Robert fod y brenin ar frenhines yn y wlad ller oedd o yn byw wedi arwyddo dirwest.  Eglurodd, er syndod i bawb, mai Ynys Enlli oedd y wlad honno ac mai ef ai wraig Sian oedd y brenin ar frenhines.

Un bore Sul, pan oedd yn pregethu ym Mhencaerau, roedd y ceisbwl yn eistedd yn y gynulleidfa gyda gwys yn ei boced iw chyflwyno i Robert Williams, fel cynrychiolydd yr ynys am Dreth y Tlodion,.  Ymdrechwyd sawl gwaith or blaen iw gweinyddu ond llwyddai iw hosgoi bob tro.  Y tro hwn bwriadair ceisbwl ei chyflwyno iddo ar ddiwedd yr oedfa ond perswadiwyd ef y byddai hynnyn torri ar sancteiddrwydd y Sul ac y byddain ddoethach aros tan y bore.  Cai gyfle bryd hynny wrth i Robert ddychwelyd ir ynys. Erbyn hynny roedd Robert wedi mynd i guddio hyd nes roedd y perygl drosodd.

Arhosodd tri oi blant, Nathaniel, Ellen ac Ann, ar yr ynys a magu eu teuluoedd yno.

I Aberdaron yr aeth Elizabeth a phriodi Robert Evans o blwyf Llanengan a magu ei theulu yn y pentref i ddechrau ac yna ym Mhlas Minffordd a chrwydrodd ei disgynyddion hi i wahanol rannau o Gymru a Lloegr.  Yn hogyn ifanc aeth Robert, eu mab hynaf, i fyw at ei daid ai nain, Robert a Sian Williams yn Hendy, Enlli, a gwneud ei gartref yno.

 I Abersoch yr aeth Jane a magu ei theulu;  cafodd brofedigaeth fawr o golli ei merch ai mab-yng-nghyfraith yn ifanc iawn o fewn dwy flynedd iw gilydd.  Wedi ei marwolaeth hi ei hun ddwy flynedd yn ddiweddarach, gadawyd ei hwyres wyth oed yn amddifad.

Priododd Nathaniel gyda Mary Williams o Aberdaron a chartrefu yn Carreg Bach. Bu iddynt ddau fab a merch.  Bu Robert, eu mab hynaf farw ar y mr, arhosodd Thomas gartref i weithio.  Bu Jane oddi ar yr ynys am gyfnod.  Mae llun ohoni ar hen gardiau post yn sefyll o flaen Carreg Bach, syn cael ei ddisgrifio fel Miss Jane Williams cottage.

Gyda chymydog, sef Evan Williams, Cristin, y priododd Ellen a bu iddynt ddau fab a merch - Harri, William a Mari.  Aros yn y cartref, Cristin Isaf, heb briodi wnaeth y tri.  Wedi i Mari anafu ei choes, ei thorri maen debyg, y brodyr yn dweud wrth y meddyg ei bod wedi mynd yn rhy hen i roi llawer o gostau arni!  Bu Harri farw ar yr ynys yn ddisymwth un diwrnod wedi cael crys gln ac wy wedi ei ferwi i frecwast yn l Mari.  Cario glo or Cafn y byddai William, yn gwisgo giard wats aur bob amser.  Arhosodd William a Mari ar yr ynys hyd 1925 pryd y gadawodd y rhan fwyaf or hen deuluoedd yr ynys.  Roeddent wedi mynd yn ddiymgeledd iawn ac aethant i fyw i Tremnant, Aberdaron. Dymar tro cyntaf ers pum mlynedd ar hugain i Mari groesi ir tir mawr a  bu farw yn fuan wedyn yn 1926.  Wedi ei marw aeth William i fyw at ei gyfnither, Jane, i Hendre Bach, Rhosfawr hyd ei farw yntau yn 1929.  Mae adroddiad yn yr Herald Cymraeg ei fod yn ymgomiwr diddan ac wrth ei fodd yn hel atgofion am Enlli.  Ddiwrnod ei angladd yn Aberdaron roedd hin stormus a gwlyb iawn.

Priododd Ann gyda Rees Griffith, capten llong wedi ei fagu yn Brynmawr, Anelog, a chartrefu yn Hendy gyda Robert Williams.  Ganwyd iddynt dri o blant, Ruth, William a Jane. Yn Abersoch y cartrefodd Ruth, priodi hefo John Henry Jones, cadw siop a magu ei theulu yno.  Wnaeth William ddim priodi tan wedi iw fam farw yn 1910.  Ei wraig oedd Jane Jones, Gladstone, Aberdaron.  Doedd William ddim yn hapus oherwydd iddo gael trafferthion i gael meddyg at ei fam a phenderfynodd ef, Jane ei wraig a Robert ei gefnder adael yr ynys tua 1912 a symud i fyw i Abersoch lle buont fyw gweddill eu hoes.

Maen debyg yr edrychid ar Jane y ferch ieuengaf fel hen ferch gan ei bod dros 30 oed a heb briodi. Prun bynnag, fe ddaeth ciwpid heibio yn annisgwyl un diwrnod.  Aeth Edward Owen o Lanbedrog drosodd i ymweld theulu a mynd a William Roberts, Hendre Bach, Rhosfawr, hefo fo.  Pan gyrhaeddwyd Aberdaron roedd gwr Plas Bach, Ynys Enlli, oi go gan fod y seiri oedd i ddod yno i adeiladu ty gwair iddo yn feddw gaib yn Aberdaron. Ond tawelodd William ef gan ddweud eu bod hwy eu dau yn seiri ac y buasent yn adeiladur ty gwair iddo, dim ond cael dillad addas ac offer.  Buont yno am dair wythnos, ac erbyn y diwedd roedd William wedi dod o hyd i gariad ac o dipyn i beth roedd o a Jane, Hendy, am briodi.  Fur garwriaeth ddim yn un esmwyth.  Methodistiaid Calfinaidd oedd teulu Jane a Bedyddwyr oedd teulu William ac o ganlyniad roedd cryn wrthwynebiad oddi wrth y ddau deulu.  Ond y sn ydi fod mwy o wrthwynebiad o du Ann, mam Jane (roedd ei thad wedi marw erbyn hyn).  Fe dramgwyddodd Jane yn fawr iawn yn erbyn ei mam ac maen debyg i hyn gael ei adlewyrchu yn ei hetifeddiaeth.  Prun bynnag fe briododd William a Jane yng Nghapel y Bwlch, Llanengan ar 9 Medi 1903.  Rai dyddiau wedir briodas fe aeth Jane yn l i Enlli a William i Undeb y Bedyddwyr yn Lerpwl.  Bu Jane yn byw ar yr ynys am ryw dair blynedd wedi priodi a symud i Hendre Bach cyn geni ei mab cyntaf, Rhys (neu Rees fel y cofnodwyd yr enedigaeth).  Erbyn hyn roedd ei mam-yng-nghyfraith wedi marw a disgynnodd cyfrifoldeb y cartref hwnnw arni hi.  Fe ymunodd Jane r Bedyddwyr a bron na allech ddweud iddi ddod yn fwy o Fedyddreg nai gwr!  Ganwyd mab arall iddynt, William Nathaniel, cyn iw mam farw ond nid oes sn iddi fynd yn l ir ynys hyd farwolaeth ei mam yn 1910.  Daeth telegram i swyddfa bost Fourcrosses yn ei hysbysu o farwolaeth ei mam a threfnwyd cwch iw chyfarfod yn Ffynnon Fair i fynd a hi ir ynys.  Bu yn l yno wedyn i gynorthwyo William a Mari, Carreg Bach, i fudo ir tir mawr.  Erbyn hynny roedd ganddi fab arall tua deuddeg oed, Robert William (Bob) a gofiai fynd yno hefo hi i glirio.

Ond anghofiodd Jane, fy nain, moi gwreiddiau; oherwydd ar y mur gyferbyn a ller eisteddai wrth y bwrdd i fwyta a gwno, roedd llun mawr or ynys a dynnwyd or awyr ac iw weld yn amlwg wrth ddod i mewn ir ystafell.

 

Nan Parri

************

Diolch yn fawr i Mrs Parri am hanes ei theulu.

~~~~~~~~~~~

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com