Dylanwad Celtaidd

Cofiaf bobl yn dweud am adeg y rhyfel cyfreithiol rhwng Ferguson a Ford: ‘Dyn ar y naw ydy’r Harry Ferguson yna’. Ac yn wir, mi oedd o. Mae digon o’i hanes wedi ei gofnodi’n helaeth ac mae llyfr da amdano gan Colin Fraser. Dylwn nodi ysywaeth mai Celt penderfynnol oedd Harry a byddai pwrpas i bob dim a gynlluniai. ‘Roedd yn berson gydag athrylith anhygoel a byddai’n cario’r syniad mai trwy roi celfi hawdd eu trin ac effeithiol i amaethwyr y gellid adfer ynysoedd Prydain o effeithiau’r Ail Ryfel Byd.

Rhai o rinweddau’r Ffergi

Daeth y peiriant bach blaengar hwn (Y TE20 ‘Tractor England 20 hp) yn boblogaidd dros ben yng Nghymru ac yn enwedig yn Llyn.  Yn ysgafn ar y tir, ‘roedd hwn yn gallu gwneud llawer mwy na dim ond tynnu. Y ‘Ferguson System’ – neu’r patent ‘3-point linkage’ oedd ei rinwedd mawr, wrth reswm, ond ‘roedd yn ddigon sionc a hyblyg ar gyfer gwaith ffermydd bach mynyddig, yn enwedig. ‘Roedd llawer mwy o ffermydd bâch yn Llyn yn oes aur y Ffergi nac y sydd heddiw! 

Y Profiad Melys

Ar dir Treddafydd – cartref fy ffrind Trefor y cefais fy misoedd mêl â’r TEA 20 oedd yno. Gwirioni hefo’r blwch gêrs a’r safle ‘S’ i danio hefo’r lifar! Dim angen troi’r injan hefo llaw! Wedyn yr hydraulics llawn swyn, y ‘linkage’, y PTO a’r brêcs annibynol. A’r wên fach siriol ar y bonet bob amser yn codi calon. Cariad bach o beiriant- er mai dyn Ffordan Bach oeddwn i! 

Y cymhelliad

Felly pam mynd ati i adnewyddu llwyth o fetel naddwyd gan rwd a gwaith dros hanner canrif? Mae’r prif resymau wedi eu nodi eisoes.

·        Parch at arloeswr o Gelt

·        Nostalgia

·        Adfer gwrthrych hanesyddol ‘o safn y bedd’

·        Diddordeb peiriannyddol

Yn Llyfr Pirsig, sef ‘Zen and the art of Motorcycle Maintenance’ cyfeirir yn gryf at y byd ‘clasurol’ yn cyferbynnu a’r ‘rhamantaidd’. Rhesymau rhamantus sydd yn gyrru rhywun ymlaen yn y lle cyntaf i gysidro prosiect fel hyn (tebyg i briodas?). Wedyn rhaid dod a’r clasurol i rym wrth fynd i’r afael a’r gwaith – yr ochr dechnegol, megis (a gwario arian!).

Y bwriad gwreiddiol

Mewn llecyn tawel yn Llyn, safai Ffergi Lwyd, fu’n segur ers blynyddoedd, mewn pwll o olew yng nghongl ysgubor Peredur, fy mrawd-yng-nghyfraith, ac ‘roedd o angen ei lle. Ar yr un pryd, dymunai fy ffrind, Arwel, gael ‘tractor bach’ ar gyfer gwaith ysgafn o amgylch ei dir. Daeth cymhelliad arall, felly, i helpu dau berson drwy gael y peiriant bach yma i weithio. Dygwyd a’r llwyth trist i’r Gelli ddiwedd Medi 2003. Drwy’r adeg, ‘roeddwn yn ymwybodol y dylwn gael y tractor i weithio i Arwel erbyn tymor y Haf 2004. Tua 9 mis oedd gennyf, felly. Yn wir, cafwyd tân arni erbyn Mis Gorffennaf, ond nid dyna oedd diwedd y stori.

Yr enw

Yn ystod y cyfnod atgyweirio, penderfynnodd fy ngwraig mai benywaidd oedd y tractor bach ddaeth i’n rhan. Ei rheswm am ddod i’r casgliad hwnnw oedd y ffaith fy mod yn treulio gymaint o amser yn ei chwmni. ‘Sut mae Tegwen heddiw?’ , meddai, pan ddychwelwn adref wedi blino’n lân.

Yr hanes prin

Nid oedd na llyfr cofrestru na phapur wedi bod gyda hi ers blynyddoedd. ‘Roedd darn o rif arni, sef HUN *8*. Er y rhif hwn, nid yn Sir Ddinbych y dechreuodd ei gyrfa ond ym Maentwrog, Sir Feirionnydd. Wedyn daeth yn nes i Lyn, sef ger y Lôn Goed  yn Eifionnydd lle bu’n ‘rhwygo’r Gwanwyn pêr o’r pridd’ – meddan nhw. Pan ddaeth i Lyn, yr hanes oedd fod yr injan ei hun mewn ‘cyflwr go lew’. TEF487503 yw rhif tractor Tegwen hefo peiriant diesel pedair silindr o wnaethuriad ‘Standard’ – dyddiedig 22-11-55. Adeliadwyd y Tractor  ar y 27ian o Ragfyr 1955. Mae Tegwen wedi ei chofrestru gyda’r DVLA gydag ‘age-related number’ gan nad oedd hanes am yr HUN *8*  .

Yn gyffredinol

Nid oedd rhan ôl (echel a hydraulics) Tegwen yn wreiddiol - yn dyddio o 1953, ac ni ddaeth oddiar dractor diesel, chwaith.

‘Roedd rhwd wedi gafael ym mhopeth – yn enwedig ar y rhan blaen. Ac erbyn diwedd y prosiect, teflais rai pwcedeidiau o’r ‘ferrous oxide’ coch ymaith. ‘Angle grinder’ a ‘wire wheel’ oed y prif erfyn yn y dechrau. Euthum drwy 7 o olwynion felly ac un ‘angle grinder’ yn y broses.

Credaf fod y tractor wedi troi drosodd ar un adeg. Gobeithio na chafodd neb niwed. ‘Roedd y darn tro ar y manifold wedi torri, y llyw wedi plygu a tholciau go hegar ar y bonet.

 Adfer a chadw’ darnau gwreiddiol oedd y bwriad ar y dechrau – ond rhaid oedd cyfaddawdu yn hyn o beth a phwyso amser a safon adfer yn erbyn pris darnau hanfodol newydd. Gellir gwario arian mawr yn archebu popeth yn newydd – a mae rhai yn gwneud hynny. Ym ffodus, mae modd cael darnau ail-law addas yn lleol. Rhyfeddais faint o gysylltiadau a ffrindiau newydd a gefais yn ystod yr ymgyrch yma ac mor barod oedd pobl i gynnig cyngor lle oedd angen.

Fy marn i yw mai peiriant i weithio ydyw tractor. Rhaid iddi fod yn ddibynadwy ond dylai ddangos ychydig o greithiau fel tyst i’w hymdrech ar ran dyn.

 Gan fod y Gaeaf o’m blaen, tynnu pob peth (heblaw’r injan) i ddarnau a wnes gan eu glanhau a’u trwsio a’u paentio yn y gweithdy acw. ‘Roedd y darnau troi o’r injan i’r ‘half-shafts’ yn rhwydd ddigon, ond, yn wir, rhaid oedd rhyddhau pob peth arall. Gan weithio bron bob gyda’r nos a llawer o benwythnosau, cymerodd hyn tan y Gwanwyn i’w gyflawni. Yn ogystal a chael cyfarwyddid gan hogaiu Holland-Brand, bum yn ffodus cael benthyg llawlyfr swyddogol i’r TE20 a allwn gopîo ohono fel y mynnwn.

Yr injan – y tro cyntaf  

Yn wir,‘roedd modd troi’r injan gyda handlen, a theimlid ‘compression’ go lew. Penderfynwyd y dylid ceisio ei thanio i’w hasesu heb wneud gwaith mawr arni. Wedi tynnu’r manifold, gwelwn fod cryn dipyn o garbon yn ‘inlet port’ silindr rhif 3. ‘O diar, coesau falfiau’, meddwn innau gan ei lanhau a’i roi o fy meddwl. Rhaid oedd cael darn tro newydd i gysylltu’r biben exhaust (hefyd yn newydd). Newidiwyd yr oel a’r ‘filters’ i gyd, wrth gwrs ac ychydig iawn o fetel a gafwyd yn waelod y swmp. Hefyd caed thermostat  a darnau rwber newydd i gyd – dim cyfaddawdu yn fanno! Gosodwyd ‘Timing Chain’ newydd yn ogystal a sêl olew a ‘gaskets’ a setiwyd y ‘tappets’ yn ôl y llawfyfr.

Dyma restr o’r eitmau cysylltiedig gafodd sylw cyn ei thanio:-

Eitem                          Gwaith

‘Throttle linkages’                 Gwneud darnau newydd a gosod 30% ail-law

  Peipiau tanwydd                   Gosod tua 60% newydd ac un tap newydd.

Gwifrau (‘Looms’)                  Gwneud y cwbl i fyny o’r newydd

‘Voltage regulator’                 Cael un ail-law i ddechrau, wedyn un newydd

‘Ammeter’                              Gosod un ail-law wyneb gwyn gefais gan Siôn Williams o Fodedern.

‘Starter Motor’                      Glanhau a gosod ‘bushes’ a ‘brushes’ newydd

Gosod ‘Armoured Cable’ ail-law bendigedig o’r batri. Mae cebl cryf  a chysylltydd  da yn hanfodol i egni’r batri gyrraedd y peiriant tanio yn ei lawn anterth.

‘Solenoid’                               Newydd – gwneud ‘ballast system’ i fyny hefo ‘relay’ a resistor.

Pilot Switch’                           Trwsiwyd hwn i ddechrau – ond eto cael un newydd oedd raid yn y diwedd. Rhyddhawyd y botwm ar ochr y blwch gêrs sydd yn rhaid ei wasgu i alluogi’r lifar gêr fynd yn ei flaen i wthio’r ‘Pilot Switch’.

‘Dynamo’                               ‘Roedd plât cefn hwn wedi cancro drwodd. Cefais blât gan ffrind ac ail-adeiladwyd y cwbl a gosodwyd ‘brushes’ newydd

 ‘Radiator’                             ‘Brazing’ newydd a thrwsio tyllau – cymerodd

                                                3 wythnos i’w gael yn iawn. Llafur cariad!

Tanc Diesel (Prif)            Pot pupur – defnyddio techneg tincar a hylif selio bendigedig o’r enw ‘Slosh’. Proses hir eto.

Tanc Diesel (Aux.)            Hwn yn yr un stâd, ond daeth i siâp gydag amynedd.

’Lift pump’                             Er fod y gwreiddiol  yn gweithio’n dda ar ôl cael diaphragm, bu raid cael un newydd yn y diwedd gan i mi fethu i’w gael i beidio gollwng oel o’r ‘crankcase’.

‘Filter housings’            Gwneud darnau i rhain ar y ‘lathe’

 ‘Half-compression’            Adeiladu’r system yma i fyny drwy wneud darnau  chael rhai pethau ail-law. Anodd oedd cael gwybodaeth manwl  ar fecanwaith hwn ar y dechrau.

‘Ki-gass’                                 Cael y pwmp bach del i wneud ei waith yn chwistrellu diesel ar ben gwresogydd yn y manifold er mwyn hwyluso’r tanio mewn tywydd oer.

‘Roedd  y ddau beth yma yn ddefnyddiol ar y dechrau, ond nid oes eu hangen mwyach.

Tanio!

Ym Mis Gorfennaf 2004 ddaeth dydd y tanio! Wedi bustachu a chrafu pen a gor-ddefnyddio’r Ki-gass ac ati, pesychodd Tegwen  a daeth peiriant Sir Black o’r Standard Motor Company  yn fyw eto yng nghanol arogl a swn. Yn wir, ‘roedd hi’n tician drosodd yn bur reolaidd ar ôl ychydig a’r pedair silindr yn gyharol gyfartal – fel miwsig i’r glust. Wedi gweld fod y ‘clutch’ yn gweithio, cychwynnwyd fynd hyd yr iard yn ôl ac ymlaen. Ond pan gynhesodd i fyny – daeth gofidiau i’m rhan!

Nid yn unig ‘roedd mwg glâs yn amlwg, ‘roedd hi’n chwthu drwy’r ‘breather’ yn o ddrwg. ‘Valve guides, bores & rings’ oedd yn mynd drwy fy meddwl. ‘Roedd neges y carbon yn y manifold yn ddigon clir ‘rwan, hefyd! ‘Roedd pwysedd oel eithaf da, a’r ‘bearings’ yn amlwg yn o lew, felly, ond ymhen amser, daeth y swn cnocio mwyaf dychrynllyd a dim ond tri silindr yn tanio. ‘Diesel Knock’, os clywais i erioed, yn dangos fod un o’r injectors yn chwistrellu hylif diesel yn lle nwy ac yn achosi i’r pwysedd yn y silindr godi’n andros o uchel.

Diwrnod rhyfedd – y gorfoledd o lwyddiant y tanio’n troi’n ofid am gyflwr yr injan. ‘Nid da lle gellir gwell’, meddai’r Hên Ddewyrth yn Ysgol Rhiw, felly penderfynnais wneud gwaith iawn ar yr injan. Archebais i’r cwbl o’r darnau – fel fod pob un dim ond y ‘casing’ a’r ‘rocker arms’ yn newydd spon. Rhoddais y gwaith o ail-adeiladu’r injan yn nwylo arbenigwr – teimlwn fod angen taclau pwrpasol i osod y ‘liners’ ac ati heb sôn am drin y ‘crankshaft’. ‘Roedd hwnnw yn dal ar y maint gwreiddiol ac aed ac ef i lawr – 0.010 modfedd.

Yr injan – yr ail gynnig!

Felly yn ysgafnach fy mhoced ond gydag aspri newydd, gosodais yr injan yn ôl. Cefais gymorth hanfodol ffrind, sef Theo Kamink, yn wreiddiol o’r Iseldiroedd, yn arbenigwr ar sustemau diesel a chanddo barch at Harry Ferguson, i gael yr ‘injection system’ i drefn:

Eitem                          Gwaith

‘Injector pump’            Diaphragm newydd a glanhau ei ‘filter’ Dyma galon y peiriant, wedi’r cwbl. Gwnaethom ‘rig’ gyda’n gilydd yn gweithio ar ‘lathe’ i gael y ‘phasing’ a’r ‘calibration’ yn berffaith. Wedyn setio’r ‘spill timing’ – yn well na’r llawlyfr!

‘Injectors’                              ‘Roedd y ‘rig’ yma hefyd yn profi fod chwistrell rhain yn gywir ar ôl eu glanhau a’u setio i fyny. ‘Roedd Theo yn ‘polishio’ y ‘pitons’ yn ysgafn rhag iddynt sticio fel o’r blaen ac achosi’r cnocio dychrynllyd. Mae hi’n hollbwysig rhoi washers copr newydd pan yn ail-osod rhain.

Wedi gosod y pwmp yn ôl, ‘roedd gan Theo dechneg arbennig i gael y’spill timing’ yn hollol berffaith. Wedi lleoli’r ‘flywheel’ hefo bar metel drwy’r twll arbennig yn y ‘casing’, defnyddiai nodwydd chwistrellu fain wedi ei gosod ar biben rhif 1 i ddangos, yn gywir iawn, pryd oedd y diesel yn stopio ar ben y strôc ac yn dangos lleoliad cywir y pwmp cyn tynhau ei bowltiau’n ofalus.

Mae pum munud yn gweithio yng nghwmni  dyn fel Theo yn werth tymor mewn coleg! Er yn deallt ein gilydd i’r dim o ran peirianneg, byddai cyfathrebu ieithyddol yn fratiog weithiau pan fyddem yn cynhyrfu!

Wel cynhyrfu wnaethom pan daniodd yr ‘injan newydd’ ar y troead cyntaf. Dim mwg na chwthu. Pwysedd oel perffaith. Swn bendigedig. Fel perffeithydd, mynnodd Theo wneud ‘bush’ newydd ar ran ôl pwmp oedd yn  allweddol i reoli troi’n araf (ticio drosodd) dan reolaeth iawn.

Bywyd hamddenol braf mae Tegwen yn gael – a ‘rwan, ar ôl bron i ddwy flynedd, mae hi wedi ‘rhedeg i mewn’ yn iawn.

Y Blwch gêrs

Heblaw fod y botwm diogelwch tanio eisiau ei ryddhau, ‘roedd cyflwr hwn yn rhyfeddol o dda. Cafodd sêl oel a phlât ‘clutch’ newydd – a lifar gêr ail law gwell. OND –‘roedd un dirgelwch ynglyn a’r bocs: ‘Roedd rhywyn wedi torri twll hir-sgwar yn y ‘casing’ tu ôl i’r clutch. I be’ gebyst, dywedwch? Efallai i geisio trin y ‘clutch’ neu i roi spring dychwelyd yn ei le – ‘roedd un ohonynt ar goll. ‘Roedd gwaelod y ‘clutch housing’ yn llawn graean a thywod – afiach iawn. Cauwyd y twll, wrth gwrs. 

Y Blwch llywio

‘Roedd hwn yn rhydd fel ffyst ond gallwyd ei setio’n berffaith heb drafferth mawr. Cafodd yntau sêliau oel newydd. I osod rheini heb dynny’r ‘drop arms’ i ffwrdd, gellid grindio lwmpyn bach o fetel oddiar ysgwydd pob braich.

Y sustem hydrolig

Pleser pur oedd cael hwn i weithio a darganfod sut oedd yr hên Harry wedi mynd ati. Rhaid oedd rhyddhau popeth symudol o’i gwmpas yn cynnwys y lifar, y spring fawr a’i rodan a’r ‘linkages’ i gyd.

            Y tu mewn, ‘roedd hi’n foddfa o slwj llwyd a’r darn ‘T’ o’r ‘oscillating control valve’ wedi torri’n rhydd a neidio o dan y ‘crown wheel’. Cafwyd ‘gaskets’ newydd i’r pwmp a ‘control valve’ newydd. Ar ôl glanhau pob dim, ac ail adeiladu’r pwmp, gwelwyd nad oedd y sustem, yn cynnwys y piston, yn gollwng pwysedd yn ormodol ac ei fod yn ddigon da am y tro heb wario arian mawr.

Yr echelydd ôl

‘Roedd rhain yn ddi-fai a’r sêl oel yn hollol effeithiol. Rhaid oedd rhoi powlten ‘lower link’ newydd ar un ochr gan fod yr hen un wedi gwisgo’n ddrwg ac yn gollwng oel ar lawr. Dyna achosodd y pwll yn ysgubor Peredur!

Yr echel flaen

Truenus iawn oedd cyflwr hon a chefais un ail-law gyda pob ‘bearing’ ynddo bron fel newydd gan Siôn Williams eto.

Y Brêcs

‘Roedd cryn dipyn o waith yma – rhyddhau, glanhau a seimo. ‘Brake-shoes’ newydd osodwyd hefyd. Sustem ‘floating cam’ sydd gan Tegwen.

Y gwaith tun

Yn cynnwys yr olwynion, bu cryn ddefnydd o’r ‘grinder & wire wheel’ i gael trefn yma. Curwyd tolciau’r bonet allan. Trwsiwyd y ‘wings’ i ddechrau – wedyn cefais groen newydd iddynt. Rhaid oedd weldio ychydig ar y sêt.

Y paentio

‘Roedd y darnau adferwyd dros y Gaeaf i gyd wedi cael côt cyntaf a nifer o gotiau acrylic yn barod. Felly pleser pur eto oedd cael y ‘compressor’ allan a gwneud yr un fath i’r corf gan ddechrau yn y  tu ôl a gweithio ymlaen cyn gosod popeth yn ôl yn ei le.

Aled a Tegwen

Mae Holland-Brand yn traethu’n helaeth am yr union lliw llwyd iawn i’w ddefnyddio, a phrynais duniau o’i paent hwy gyda llun Ffergi arnynt – a hynny ar ôl i mi ei phaentio gyda llwyd arall gefais gan y cwmni Old 20! Caiff y lliw iawn yr Haf yma.

************

Mae gan Aled dudalen a'i llond o luniau adnewyddu Tegwen, dolen yn isod.