Plwyf amaethyddol ydyw Bryncroes, ym Mhen Lleyn, yn cynnwys yn ol cyfrifiad 1901, 744 o drigolion. Dyddorol yw sylwi mai 799 ydoedd nifer y boblogaeth yn 1801. Saif yr Eglwys yn agos yng nghanol y plwyf mewn lle tawel a dymunol, tua hanner milldir o’r brif ffordd sydd yn myned o Aberdaron i Bwllheli, rhyw bum milldir o’r blaenaf a deuddeg milldir o Bwllheli, prif ddinas Lleyn. Ni wyddys yn sicr paham y gelwir y plwyf wrth yr enw uchod. Tybia rhai fod ffurf arwynebol y tir yn cyfrif am yr enw. Meddylia eraill mai yn yr oesau canol yn yr amser y Croes Gadau y ffurfiwyd Bryncroes yn blwyf ac yr adeiladwyd Eglwys yma yn gyntaf; tra y cred eraill fod yr enw wedi nei roddi arno am fod yr Eglwys wedi ei chyflwyno i’r Groes Sanctaidd, ond prin cywir y syniad olaf gan mai i’r Forwyn Fair Fendigaid y mae yr Eglwys wedi ei chyflwyno. Mae y rhan fwyaf o Eglwysi Lleyn wedi eu cyflwyno i hen Seintiau Cymreig a flodeuant yn y bumed a’r chweched ganrif. Ond y mae yn dra thebyg i Eglwys Bryncroes gael ei sefydlu mewn cyfnod diweddarach.

Hwyrach i’r Cristnogion cyntefig godi allor addoliad yma ar ffurf croes. Gwyddom y byddai Cristnogion yn yr amser a fu yn hoff o adeiladu Eglwysi gerllaw y ffynhonau Sacnctaidd. Mae Eglwys Bryncroes wedi ei chodi felly. Saif yr Eglwys yn agos i Ffynnon Fair, a diau y byddai y dychweledigion yn cael eu bedyddio yn y Ffynnon Fair, ac o’r Ffynnon Sanctaidd y ceir y dwfr hyd heddiw i weinyddu y Sacrament o Fedydd yn Eglwys Fair Bryncroes.

Mae yn ddiamheu fod yna gysylltiad agos yn y canol-oesau rhwng Bryncroes a Mynachlog enwog Enlli. Mae hyn yn ddigon eglur ond sylwi ar enwau rhai o ffermdai y plwyf, megis Monachdy a Ty Fair &co.

Deallwn yn ol hen lyfrau y byddid yn talu degwm y plwyf i Fynachlog Enlli. Yr oedd yr Eglwys ar ffordd y pererinion i’r Ynys, a diamheu y byddai y Mynachod yn fynych yn croesi drosodd i ymweld a’r gwahanol Eglwysi ydoedd dan eu gofal ym Mhen Lleyn. Dywedir y byddai rhai ohonynt yn treulio misoedd y gaeaf yn y plwyf; o leiaf fe geir hyd heddiw ddau ffermdy yn agos i’r Eglwys yn dwyn yr enw Bodgaeaf – lle byddai y Mynachod, fe dichon yn preswylio yn ystod y gaeaf.

Yn y darlun cyntaf fe welir yr Eglwys fel yr edrychai cyn yr adgyweiriad diwddaf (1906) – Cawsom y lluniau trwy garedigrwydd Mr E.R. Williams, Ysgol y Cyngor. – Bu yr Eglwys dan adgyweiriad mewnol rhyw 70 mlynedd yn ol. Yr oedd y drws yn yr ochr ogleddol yr adeg honno, ond cauwyd hwnw i fyny a thorwyd lle i ddrws yn y pen gorllewinol fel ag y mae ar hyn o bryd. Mae rhai o’r hen bobl yn cofio am y drws yn yr ochr ogleddol. Mae amryw ag ydynt eto yn fyw yn cofio myned i’r ysgol a gedwid yn yr Eglwys. Mae’n debyg y cedwid yn yr hen Eglwys un o Ysgolion Amdeithiol y Parch Griffith Jones, Llanddowror a Madam Bevan. Mae amryw o’r plwyfolion yn cofio yr Eglwys fel ag ydoedd cyn yr adgyweiriad 70 mlynedd yn ol. Yr amser hwnnw dywedir fod pren ar draws yr Eglwys o’r naill wal i’r llall a adnabyddid wrth yr enw ‘Pren Pumtheg’. Paham y gelwid ef felly nid oes neb a wyr. Yn gerfiedig ar y pren yr oedd Oen a Chroes a Sarff a’i cholyn estynedig allan. Fe ddiflanodd y ‘Pren Pumtheg’ yn amser yr adgyweiriad hwnnw, ac nid oes gwybodaeth hyd heddiw pa beth ddaeth ohonno.

Hwyrach fod yma grog lofft wedi bod unwaith yn yr Eglwys, ac mai rhan ohonni oedd oedd y ‘Pren Pumtheg’

Ond erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheng yr oedd yn amlwg fod yr hen Eglwys yn sefyll mewn gwir angen am adgyweiriad o’r newydd, ac amryw flynyddoedd yn ol gadawodd boneddiges a hanai o hen deulu y Trygarn 100p yn ol ei hewyllys tuag at ffurfio Cronfa er adgyweirio yr Eglwys. Ac yn y flwyddyn 1903 pendefynnwyd o ddifrif i ymgymeryd a’i hadgyweiriad. Cymerai y diwddar Col Wynne Finch (noddwr y fywoliaeth) ddiddordeb neillduol yn y symudiad, ond er galar cyffredinol torrwyd ef i lawr yn ddisymwth cyn gweled ohonno ddechrau y gwaith, ond gwnaeth Mrs Wynne Finch ei rhan yn ganmoladwy trwy roddi pob help a chalondid er cario y symudiad allan yn llwyddianus, a thrwy weithgarwch a haelioni Col a Mrs Alan Gough, Gelliwig, trwy haelioni y tirfeddianwyr sef y diweddar Mr Lloyd Edwards, Lady Reade, a charedigion eraill, fel y diweddar, Mr Asseton Smith, Col Lloyd Evans, Broom hall, ac eraill a thrwy gydweithrediad unol a gwresog a thanysgrifiadau caredig y plwyfolion, o bob dosbarth, o Lan a Chaple, casglwyd yn fuan 800p.

Effaith hyn ydoedd tynnu lawr yr hen adeilad diaddurn, a welir yn y llun cyntaf, bron hyd ei seiliau er cael adgyweiriad trwyadl. Fe gymerwyd gofal tyner o’r hyn ydoedd werthfawr hen yn yr adgyweiriad.

Y mae’r hen fedyddfan, yr hon sydd ar ffurf  bedd yn aros o hyd yn olchfa yr adenedigaeth. Y mae’r llestri cymun yn gwasanaethu yn newydd fel buont yn yr hen er y flwyddyn 1574. Mae’r un allor yn gwasanaeth eto – ond wedi ei hadgyweirio. Yn y mur, gerllaw y fedyddfan, y mae dau fwrdd hen, ac yn gerfiedig y Credo, Gweddi’r Arglwydd, a’r Deng Air Ddeddf, yn yr iaith gyffredin, yn nghyd ag amseriad eu hysgrifeniad, 1601.

Yn y mur yn y gangell y mae dau fwrdd Coffadwriaethol, am hen deulu y Trygarn, o’r hwn deulu yr hana Lady Reade, Llanfaethlu, Mon. Darllenant fel a ganlyn –

~~~~~~~~

Herelyeth the body of Richard Trygarn of Trygarn, gentlm:

He dyed March 1666

Aged 80 years; He had issue by his second wife Margaret

Daughter to Humphrey Lloyd of Rhogill fawr in

Fionydd, gentlem two sons Griffith&Herbert:

She died about ye yeare 165 aged 45 yeares:

Herbert their son died 1662 aged 16 years

Both interred underneath.

This was erected by their son

Gruffyth Trygarn of Chester in remeberance of a

Deare and tender father and mother

And loveing brother 1691.

Underneath lyeth the body of Gruffyth Trygarn

Of Trygarn, g.n.

He married martha, daughter to Richard

Edwards of Nanhoron;but noe issue

He was buried from thence on Easter tuesday

1687 in or about 23 year of his age.

 ~~~~~~~~

Mae ffenestri yr Eglwys bresenol ar ffurf Normanaidd ac wedi eu naddu o gerrig chwarel Nevin. Mae yr hen dylathau derw yn aros eto ond wedi cryfhau; maent yn brif nodweddion yr adeilad ac anaml y ceir ar hyn o bryd rai tebyg iddynt: maent yn ganrifoedd o oedran a gallant bara eto am ganoedd o flynyddoedd. Mae yr Eglwys wedi ei thoi yn daclus a llechi, o dan ba rai y gosodwyd haen o ffelt a choed ffawydd o dan hwnnw; mae’r gwaith coed wedi ei stainio yn wyrdd.

Mae y pulpit o dderw goleu hardd; a derw hefyd ydyw eisteddleoedd y gangell. Mae’r llawr wedi ei balmantu a blociau o dderw. Ychwanegwyd porch yn y talcen gorllewinol – yr hwn sydd yn gaffaeliaid nid bychan ar ddrycin.

Ar ben y clochdy mae Croes, wedi ei gwneuthr allan o un garreg o chwarel yn y plwyf. Y mae yr Eglwys adgyweiriedig yn dystiolaeth i fedusrwydd y cynllunydd, mr Harold Hughes, Bangor, a’r adeiladydd, Mr Robert Jones, Bron Philip, Bottwnog.

Gwasanaethau Agoriadol

Cymerodd y gwasanaethau agoridaol le Awst 27 a 28, 1906. Ac fel a ganlyn yr ysgrifenodd gohebydd amdanynt:-

‘Fel y gellid meddwl, dyddiau o lawen wyl i’r plwyfolion yn gyffredinol ydoedd dyddiau yr agoriad; llenwid eu calon a llawenydd yn nghanol y fath amlygiadau o lwyddiant. Ar ddyddiau yr ail agor un em fawr oedd anian – y bryniau o gwmpas mewn diwyg o rug blodeuog, y meusydd cyfagos mewn gwisgoedd amryliw o adladd gwyrddlas, ac yd eurog, a’r haul o ganol y mor o lesni yn gwenu yn ogoneddus, fel  pe’n edmygydd o’r cyfan. Teilwng o’r cwbl oedd y gwasanaethau gafwyd. Nos Lun 27ain cynfisol, y cynhaliwyd y gwasanaeth cyntaf, pryd yr intoniwyd y Brydnawnol Weddi gan y parchus Ficer, y darllenwyd y ddwy lith gan y Parchedigion J Wheldon Griffith, Curad Llangian a Henry Lloyd, Ficer Aberdaron, ac y pregethwyd yn neillduol Eglwysig gan y Parch Rt Jones, BA, Ficer, Glanogwen. Baich ei genadwri oedd teyrngarwch i’r Eglwys ar sail cysegredigrwydd ei hynafiaeth. Am naw o’r gloch y boreu dilynol, gweinyddwyd y Cymun gan y Ficer, yr hwn a werthfawrogid gan y cymunwyr. Am ddau o’r gloch y prydnawn y cyflwynwyd yr holl waith newydd at wasanaeth Duw gan Arglwydd Esgob Bangor. Dygid y gwasanaeth hwn yn mlaen yn y ddwy iaith – Saesneg a Chymraeg. Intoniwyd y Brydnawnol Weddi gan y ficer, darllenwyd y llith gyntaf (Cymraeg) gan y Parch D Sinnett Jones, Rheithor Rhiw, a’r ail lith (Saesneg) gan y Parch Ganon Davies, DG, Pwllheli. Ar derfyn y gwasanaeth dynesodd y ddau warden hyd at gylch yr allor, i weld yr Esgob, pryd y darllenodd un ohonynt, sef Milwriad Alan Gough, ysgrif yn gosod allan fanylion y mudiad, yn nghyd a gwahoddiad ar i’w Arglwyddiaeth gyflwyno y gwaith newydd i wasanaeth y Drindod. Cydsyniodd yntau a’r cais, gan ofyn bendith ar y gwaith a wnelid wrth y fedyddfan, yn y pulpud a cher yr allor. Yna esgynodd yr Esgob i’r pulpud, pryd y traddodwyd bregeth hollol addas i’r achlysur, gan ganmol y gwaith a dymuno pob llwydd yn y dyfodol. Wedi dibennu y gwasanaeth hwn gwahoddwyd pawb i de ydoedd wedi cael ei baratoi yn yr Ysgoldy gerllaw. Am chwech o’r gloch dechreuwyd y gwasanaeth hwyrol, pryd yr intoniwyd y Brydnawnol weddi gan y Parch DT Davies, MA, Ficer, Tydweiliog, a darllenwyd y ddwy lith gan y parchus Ficer a’r Parch T Jones, BA, Ficer, Llangwnadl, ac y traddodwyd pregeth werthfawr gan y Parch M Roberts, Ficer, Rhosybol, Mon. Prif fater ei genadwri oedd ateb y cwestiwn ‘Paham yr ymgynullwn i Dy Dduw?’. Chwareuid yr offeryn yn yr holl wasanaethau gan Miss Mary Herbert Jones, L.R.A.M, Ficerdy, Llangwnadl, a chyflwynodd ei gwaith yn anrhydeddus. Cynulleidfaoedd lluosog, tywydd hafaidd, canu calonog, cadgliadau boddhaol, a phregethau addas, dyma’r pethau oeddynt yn nodweddu gwasanaethau agoriadol Eglwys Santes Fair, Bryncroes, - HL.

 ~~~~~~~~~