Cloddfa Mynydd Rhiw Medi 2006

Gan

Dr Ken Brassil

Rywbryd dros bum mil o flynyddoedd yn l, fe ddaeth pobl newydd i fyw i Ben Llyn.  Y rhain oedd y ffermwyr cyntefig, wedi cyrraedd tirlun oedd eisoes ym meddiant helwyr Oes y Cerrig.  Ir archeolegydd maer dystiolaeth or tro hwn ar fyd, o hela i amaethu, yn un o drysorau hanes yr ardal.

Maer siambrau claddu o gerrig mawrion, sef y cromlechi cadarn, yn gofeb i deuluoedd elite y mewnfudwyr.  Wrth edrych ar heneb Tan y Muriau, Rhiw mae negeseuon yngln defodau, peirianneg a phensaernaeth y cyfnod yn adleision glir.

Yn ogystal, ir rhai sydd yn ymddiddori mewn cynhanes y cyfnod Neolithig, o tua 4,000 2,000 CC ac ar ddiwedd Oes y Cerrig, mae Mynydd Rhiw yn enwog.  Hanner canrif yn l fe wnaeth yr archeolegydd Christopher Houlder or Comisiwn Henebion yn Aberystwyth  ddarganfod   ffatri   ar   gyfer   creu  bwyeill cerrig ar ochr ogleddol y mynydd.

Eleni dyma archeolegwyr yn cyrraedd unwaith eto: tm o bump dan arweiniad Dr Steve Burrow or Amgueddfa Genedlaethol  a fun treulio tair wythnos yn mwynhau croeso cynnes trigolion yr ardal, tywydd ffafriol  mis  Medi  a  llwyddiant  wrth gloddio  ar  lethrau  deuheuol  y  mynydd.

Y dasg oedd ymchwilio i bant artiffisial lle roedd craig arbennig yn dod ir wyneb.  Wrth agor twll hir, cul a symud cannoedd o gerrig fe ddadorchuddiwyd y man lle roedd chwarelwyr or Oes Neolithig wedi ennill carreg oedd yn addas ar gyfer naddu offer.  Maen rhaid bod nifer ymysg yr hen ffermwyr gwybodaeth helaeth o ddaeareg.  Dim ond mewn rhai mannau yn unig yng Nghymru y ceir cerrig syn addas ar gyfer creu offer offer oedd ei angen ar gyfer trin coed,  paratoi bwyd, hela ac amaethu.

Ir archeolegwyr or Amgueddfa, bu rhywfaint o bendroni ynglyn chymhlethdod daeareg y mynydd ond fe ddaeth pethaun glir.  Daethpwyd o hyd i gannoedd o ddarnau o garreg folcanig wydn, gwydd ei lliw, sef sbwriel olion naddu oedd wedi hel fel haenau yn y chwarel a agorwyd gan y ffermwyr cyntefig.  Yn bwysig iawn cafwyd olion llosgi pren, sef darnau mn o siarcol.  Mi fydd dyddior siarcol gyda thechnoleg carbon 14 yn gyfraniad arbennig i ddehongliad newydd o weithio chwareli Mynydd Rhiw.  Ar ddiwrnod olaf y gwaith, a phawb yn hollol flinedig yn dilyn deuddydd o ail-lenwir twll, fe sylwodd  llygaid craff ar garreg ag iddi sip hollol artiffisial.  Dyma fwyeill o 5,000 o flynyddoedd yn l: syndod i ni, oherwydd dyma ganlyniad y broses o agor chwarel a  beth tybed oedd y rheswm dros adael offer gwerthfawr  fel  hyn  ymysg  y  sbwriel ?

Ond i rai ohonom y wefr arbennig oedd cwmni da plant o wyth ysgol gynradd yn yr ardal.  Dros ddeuddydd bu egnir archeolegwyr ac olion gweithfeydd yr hen ffermwyr yn her ir Prifardd Iwan Llwyd ai  ddisgyblion  newydd,  felly  dyna gysgodi   ger   wal   y   ffridd   i   ganu  cerdd  a dychmygur hen fyd ar y mynydd.

Claddu'r Cerddi

Carem ddiolch ir Ymddiriedolaeth Genedlaethol am ganiatd i gloddio; ir Academi am noddir bardd; ir athrawon a phlant yr ysgolion a ddaeth i ben y mynydd i ymuno r prosiect unigryw hwn; hefyd i drigolion yr ardal, yn enwedig Gwenllian a Tony Jones.  Gobeithio y cawn ddod yma eto i ddarganfod rhagor o hanes ein cyndeidiau.

Kenneth Brassil,

Swyddog Addysg Archeoleg,

Amgueddfa Cymru.

*********

Diolch yn fawr i Dr Ken Brassil, am yr erthygl. (Yn wreiddiol yn Llanw Llŷn)

Lluniau gan rai o'r Athrawon. Diolch yn fawr.

~~~~~~~~~~~

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com