Rywbryd dros bum mil o flynyddoedd yn ôl, fe ddaeth pobl newydd i fyw i Ben Llyn.  Y rhain oedd y ffermwyr cyntefig, wedi cyrraedd tirlun oedd eisoes ym meddiant helwyr Oes y Cerrig.  I’r archeolegydd mae’r dystiolaeth o’r tro hwn ar fyd, o hela i amaethu, yn un o drysorau hanes yr ardal.

Mae’r siambrau claddu o gerrig mawrion, sef y cromlechi cadarn, yn gofeb i deuluoedd elite y mewnfudwyr.  Wrth edrych ar heneb Tan y Muriau, Rhiw mae negeseuon ynglþn â defodau, peirianneg a phensaernïaeth y cyfnod yn adleisio’n glir.

Yn ogystal, i’r rhai sydd yn ymddiddori mewn cynhanes y cyfnod Neolithig, o tua 4,000 – 2,000 CC ac ar ddiwedd Oes y Cerrig, mae Mynydd Rhiw yn enwog.  Hanner canrif yn ôl fe wnaeth yr archeolegydd Christopher Houlder o’r Comisiwn Henebion yn Aberystwyth  ddarganfod   ffatri   ar   gyfer   creu  bwyeill cerrig ar ochr ogleddol y mynydd.

Eleni dyma archeolegwyr yn cyrraedd unwaith eto: tîm o bump dan arweiniad Dr Steve Burrow o’r Amgueddfa Genedlaethol  a fu’n treulio tair wythnos yn mwynhau croeso cynnes trigolion yr ardal, tywydd ffafriol  mis  Medi  a  llwyddiant  wrth gloddio  ar  lethrau  deuheuol  y  mynydd.

Y dasg oedd ymchwilio i bant artiffisial lle roedd craig arbennig yn dod i’r wyneb.  Wrth agor twll hir, cul a symud cannoedd o gerrig fe ddadorchuddiwyd y man lle roedd chwarelwyr o’r Oes Neolithig wedi ennill carreg oedd yn addas ar gyfer naddu offer.  Mae’n rhaid bod nifer ymysg yr hen ffermwyr â gwybodaeth helaeth o ddaeareg.  Dim ond mewn rhai mannau yn unig yng Nghymru y ceir cerrig sy’n addas ar gyfer creu offer – offer oedd ei angen ar gyfer trin coed,  paratoi bwyd, hela ac amaethu.

I’r archeolegwyr o’r Amgueddfa, bu rhywfaint o bendroni ynglyn â chymhlethdod daeareg y mynydd – ond fe ddaeth pethau’n glir.  Daethpwyd o hyd i gannoedd o ddarnau o garreg folcanig wydn, gwydd ei lliw, sef sbwriel olion naddu oedd wedi hel fel haenau yn y chwarel a agorwyd gan y ffermwyr cyntefig.  Yn bwysig iawn cafwyd olion llosgi pren, sef darnau mân o siarcol.  Mi fydd dyddio’r siarcol gyda thechnoleg carbon 14 yn gyfraniad arbennig i ddehongliad newydd o weithio chwareli Mynydd Rhiw.  Ar ddiwrnod olaf y gwaith, a phawb yn hollol flinedig yn dilyn deuddydd o ail-lenwi’r twll, fe sylwodd  llygaid craff ar garreg ag iddi siâp hollol artiffisial.  Dyma fwyeill o 5,000 o flynyddoedd yn ôl: syndod i ni, oherwydd dyma ganlyniad y broses o agor chwarel – a  beth tybed oedd y rheswm dros adael offer gwerthfawr  fel  hyn  ymysg  y  sbwriel ?

Ond i rai ohonom y wefr arbennig oedd cwmni da plant o wyth ysgol gynradd yn yr ardal.  Dros ddeuddydd bu egni’r archeolegwyr ac olion gweithfeydd yr hen ffermwyr yn her i’r Prifardd Iwan Llwyd a’i  ddisgyblion  newydd,  felly  dyna gysgodi   ger   wal   y   ffridd   i   ganu  cerdd  a dychmygu’r hen fyd ar y mynydd.

Claddu'r Cerddi

Carem ddiolch i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol am ganiatâd i gloddio; i’r Academi am noddi’r bardd; i’r athrawon a phlant yr ysgolion a ddaeth i ben y mynydd i ymuno â’r prosiect unigryw hwn; hefyd i drigolion yr ardal, yn enwedig Gwenllian a Tony Jones.  Gobeithio y cawn ddod yma eto i ddarganfod rhagor o hanes ein cyndeidiau.

Kenneth Brassil,

Swyddog Addysg Archeoleg,