Trwy Gil y Drws

Rhaglen Radio Gan Bysgotwyr Aberdaron.

Dydd Sadwrn, 29ain, Mehefin, 1946.

Yn Aberdaron y’n ceir, wel pen draw byd chwedl pobl, y pentref bach taclus, del, sydd yn nythu yng ngwaelod yr allt ar lan y mor, heb ei andwyo er yn gofalu am ymwelwyr yn ystod misoedd haf mewn cwmffwrdd ac ymborth.

Y mae’r mor yn dawel ac ni chredech y gallai ysgythru dannedd a chreu cynnwrf, malu a rhwygo cychod a thaclau pysgota a pheryglu bywydau a charcharu trigolion Enlli am wythnosau rai yn y gaeaf, ac weithiau adegau eraill hefyd. Heno dyma ni yng nghwt pysgotwyr Aberdaron. Mae’r pysgotwyr yma yn paratoi i fynd allan heno i osod ac ymweld a’r cewyll cimwchiaid.

Ar fin mynd allan Tomos Glyn?

T.Glyn: Wel ia, tasa ni yn cael gorffen paratoi y cewyll yma, bu i’r teid fynd a rhai o’n cewyll neithiwr.

T.O.W.: Cewyll go dda hefyd, pwy wnaeth rhain.

H.Parri: Wel, mae pob un ohonom a rhan ynddynt yn cydweithio a’n gilydd.

T.O.W: O felly, rhai crwn fyddwch yn ei wneud bob amser.

E.Griffith: Ia, mae yma rai fel pysgotwyr Enlli yn defnyddio cewyll Frenchman fyddwn ni yn eu galw.

T.O.W: Pa fath o gewyll ydyw rheini, ydyn nhw yn gwahaniaethu llawer oddiwrth rhain.

E.Griffith: Rhai hir tebyg i gasgen a tyllau yn y talcennau fel trap llygod mawr, wedi eu gwneud a gwiail yn ffyn, neu asennau ffurfion a gwiail ysgafn neu weiren wedi eu plethu o gwmpas iddynt. Rhyw Lydawiaid ddaeth i bysgota i’r bae yma rhyw bymtheng i ugain mlynedd yn ol, ac fe gawsom sgwrs a nhw ond toeddan nhw ddim yn cael fawr o hwyl arni ac yn methu deall sut yr oeddem ni yn dal nes gwelsont ein cewyll, ac wedyn bu iddynt ddefnyddio y rhain wedyn.

T.O.W: Rhoswch chi, mi rydw wedi sylwi fod gennych yma deip o gewyll sef rhai crwn, cryf o wead pleth fan a’r twll sydd yn drap ar y top, tasa ni yn eistedd arno fyddai ddim gwaeth.

Mae gwahaniaeth yn y cewyll a wneir gan bysgotwyr Amlwch, ond oes ‘na?

E.Griffith:Ma’ nhw yno yn gwneud cewyll yr un siap ond llacach gwead a mwy o faint, hefyd yn defnyddio gwiail ieuengach na ni yma. Mae cylch Caergybi cylch Llandudno a’r glannau eraill yn defnyddio rhai oblong tebyg i drapiau llygod mawr.

T.O.W : Oes gennych chwi ffurf  draddodiadol neu rhyw resymau arbennig dros wneud cewyll fel hyn?

E. Griffith: Y rheswm fod ni yma yn gwneud cewyll crwn cryf fel hyn yw na wnaiff unrhyw deip arall y tro yn y teitiau mawr, achos yr ydym yn eu rhoddi mewn teitiau a chyflymder o bedair i chwe milltir yr awr.

T.O.W:  Nid wrth y creigiau fyddwch chi yn gosod cewyll felly?

E. Griffith : Na allan yn y mor oddiwrth y tir.

T.O.W: Pa wiail ddefnyddiwch Tomos Glyn?

T Glyn: Helyg llwydion dwy flwydd oed.

T.O.W: Lle ydach chi yn eu cael? Digon o fewn cyrraedd debyg?

T. Glyn: Na, dyna’r drwg, ‘rydan ni yn gorfod mynd cyn belled a’r Borth a Rhosfawr i’w torri gan nad oes rhai yn nes adref ac mae yn golygu dipyn, digon o waith i ni dorri am ddau neu dri diwrnod caled ac wedyn cael lori i’w cyrchu adref.

T.O.W: Os gynnoch chi broses arbennig i’w trin debyg, Evan Williams. Yadach chi yn hen law arni?

E Williams:Mi fyddwn yn torri cyngynted a bydd y dail wedi cwympo, ac yna yn dod a nhw adref a’u cadw allan i gynaeafu mewn lle llaith am rhyw dri mis cyn cyffwrdd a nhw.

T.O.W: Fyddwch chi ddim yn gadael y gwiail i gynaeafu yn y lle y tyfant fel y gwneir a choed at bwrpas neulltuol.

E.Williams: Na, dim ond gofalu fod y gwiail yn eu bwndeli yn cael eu cadw rhag sychu gormod er mwyn i chwi fedru eu trin, os sychant ormod mi holltant ac wedyn mae yn gwdbei Wales i wneud dim ohonynyt wedyn.

T.O.W: Ond mae yn debyg fod yn rhaid i chwi eu gwlychu a’u trin cyn gallwch wneud y bleth a’i gweu i mewn yn y cawell.

E.Williams: Na dim o gwbl ond eu defnyddio rywle tua Ionawr ymlaen fel byddwch yn barod at y gwaith.

T.O.W: Pa wiail fyddwch yn eu defnyddio?

E.Williams: Helyg llwydion.

T.O.W: Mae’na wawr goch ar y cawell yma, sut y cawsoch y lliw yma, a pam newid lliw y gwiail.

E. Williams: Ar ol gorffen cawell mi fyddwn yn ei roi allan yn yr haul am tua bythefnos ac yna mi newidith ei liw i’r lliw brown goch yma.

TO.W: Wel beth ydyw eich rheswm dros hynny?

E.Williams: Wel o osod y cewyll yn y dwr os na chewch chwi gewyll o’r un lliw a’r gwymon a thyfiant eraill a’r creigiau ddaliwch chi ddim lobstars.

T.O.W. Mi faswn i yn barnu fod y gwiail sydd yn ffyn i’r cawell yn dair oed o’i gymharu a’r lleill.

E.Williams: Ydyw mae rheina yn gryfach, a rhaid i chwi gael ffram go dda.

T.O.W: Pam ydach chi yn plethu y tresi o gylch cawell mor glos, achos mae rhai chi lawer mwy agos i’w gilydd na rhai Amlwch.

T.Glyn: Rhaid i chi gofio mai creadur busneslyd ydyw y lobstar, nid am yr abwyd mae o yn mynd i’r cawell ond er mwyn gweld beth ydyw a beth sydd ynddo.

T.O.W: Chewch chi fawr o nifer yn y cawell yma.

T. Glyn: Mi synach, mi gewch rhywle o un i wyth ynddynt bob tro ac weithiau mi gewch un wedi ei ladd.

T.O.W: Wedi ei ladd, diar bach, gan beth felly?

T.Glyn: O lobstar arall, os digwydd iddi fynd yn ymrafael rhwng dau lobstar yn y cawell mae un yn siwr o golli treial, ac mi ddengith y llofrudd allan bob tro, fedrwch chi byth i ddal o.

T.O.W: Ydyw hynna yn nodweddiadol o bob llofrudd wedi’r cyflawniad. Wedi i chi godi’r cewyll a chael dalfa wael neu i aros nes y byddwch yn barod i’w danfon i ffwrdd, beth fyddwch yn ei wneud a’r lobstars?

T.Glyn: Wel eu rhoi yn y cawell cadw....... Aros di, tu ol iti yn fanna Huw mae na un, ia estyn o..... fe welwch y gwahaniaeth.

T.O.W: Wel yr wyf yn sylwi fod hwn lawer mwy na’r lleill, pam yr ydach chi yn gwneud y gwead gymaint yn nes at eu gilydd, ac mor eithriadol dyn tua’r top Huw Parri?

H.Parri: Cawell cadw ydyw hwn a phan gofiwch y gall nifer go fawr o lobstars fod ynddo am ddyddiau ac yn naturiol yn crafu am gael twll diangfa, hefyd eu rhoi i lawr yn y dyfn, mae eisiau tair rhaff i’w rhwymo wrth y gwyneb heblaw cortynnau i ddal y pwysau i’w cadw i lawr ac yn sefydlog yn y teitiau, ac mae yn rhaid cael cryfder i ddal caead gan mai cawell cadw yw hwn rhagor na’r lleill.

T.O.W: Wel, William Evans, pa sort o gewyll ydach chi yn ei wneud a’u defnyddio yn Enlli acw?

W.Evans: Wel, yr un fath a’r rhain, crynion helyg llwydion, dwyflwydd oed ac weithiau yn defnyddio cyll i wnued asennau, gan ein bod ni yn Enlli yn gorfod gosod ein cewyll yn y dyfnder allan yn y mor ‘run fath a hogia’r tir mawr, ac mi rydan yn gosod cewyll Frenchmen wrth y creigiau, fwy felly at grancod na lobstars. Yr un ydyw amodau pysgota i ni yn Enlli ac ydyw i’r hogiau yma.

T.O.W: Ydach chi yn tyfu gwiail at eich iws yn Enlli debyg?

W. Evans: Na, dim rwan. Pan fyddai y ffermydd a’r tai yn llawn yn Enlli mi fyddai yna ddeuddeg o blanhigfa o ddeutu’r afon sydd yn rhedeg ar hyd yr ynys, a digon o wiail ar gyfer pawb, ond mae rheini wedi mynd yn fler iawn, neb yn edrych ar eu hol, ac wedi tyfu yn fawr ac yn ddiwerth, a does gennym ond cael rhai o’r tir mawr gan yr hogia yma.

T.O.W: Faint ohonoch sydd wrthi yn gwneud cewyll ac yn pysgtoa acw?

W.Evans: Mae pob un ohonom yn medru gwneud cewyll, ond pedwar sydd yn pysgota yn gyson a mae rhaid bod yn ofalus iawn fod y cewyll yn ddigon cryf i ddal y cyrent.

T.O.W: Sut mae hefo chi tua’r Borth y rhan uchaf yna Huw Williams.

H. Williams: Yr un cewyll sydd gennym ninnu hefyd wrth sgwrs, ond gan fod ni yn gosod tua’r gogledd i gyfeiriad Whistling Sands mi fyddwn yn colli’r cewyll yn y fan yna. Mae’r teidiau yn wahanol, wrth i’r teidie fynd allan  rydan ni yn colli ein cewyll ond wrth ddod i fewn y collir y cewyll yn y rhan isaf yma yn cael eu gyrru yn erbyn y creigiau a’u malu yn dipiau.

T.O.W: Mi fyddwch yn dadlau o blaid cael cewyll cryf iawn felly, fel y pedwar pardner yma.

H. Williams: O byddwn, a chryfach os yn bosibl ond y drwg ydyw mae gwiail tair oed yn mynd yn rhy galed ac anystwyth i’w trin.

T.O.W:Wel, ydach chi ddim yn meddwl y byddai o fantais i chi sydd yn byw ar y gelfyddid o wneud cewyll a dal pysgod, gael planhigfa ‘Willow Plantation’ at eich galwad, deudwch dyweder eich bod yn cael rhyw bedair i bump acer o dir ac yna ei drin, plannu y coed a’u trafod yn ystod y flwyddyn wrth sgwrs fel rhyw gynnyrch tir arall mi fyddai llawer gwell i chi.

H.Williams: O byddai mantais fawr fyddai, ond lle cewch chi le.

E.Griffith: Mae eisiau tir gwlyb ar gyfer tyfu gwiail gwlybach o lawer na sydd gennym ni.

T.O.W: Ddim o angenrheidrwydd. Rhaid i chwi gael tir llaith wrth gwrs, mae rhai pobl yn credu fod yn rhaid cael dwr o gwmpas gwreiddiau y coed o hyd am mai o gwmpas afon y tyfant fwyaf.

T.Glyn: Wel, deudwch ein bod ni yn awyddus i gael lle ac yn barod i symud ymlaen, oes posib cael rhyw help at gael tir, ac wedyn cyfarwyddid priodol sut i ofalu am blanhigfa.

T.O.W: Fe ddibyna hynny i raddau helaeth arnoch chi eich hunain yma, fedrach chi ledu eich busnes fel ag i roi bywoliaeth i ragor o ddynion yn y cylch yma ar y gwaith o ddal pysgod, ‘toes dim prinder pysgod mae’n debyg.

E. Griffith: Faint fynnoch chi o bysgod, ond cael celfi ar eu cyfer – cychod, cewyll a marchnad, ar hyn o bryd eu gwerthu yn lleol ym Mhwllheli y byddwn ond mi fderwn eangu wrth sgwrs. Mae yn eithaf bywoliaeth.

T.O.W; Wel mi allaf eich sicrhau fod cynorthwy i’w gael mewn hyfforddiant ar gyfer plannu coed a thrin y tir a thrafod y gwiail yn rhad, a chynorthwy mewn marchnada os byddai raid, ac ni fyddai yn anodd gwneud cais  drosoch am help mwy ymarferol.

Mi fyddwch yn dal pysgod eraill mae’n debyg.

H.Parri: Byddwn tad, hefo’r lobstar mi fyddwn yn dal Siacen Goch ‘Crayfish’ a chrancod, a mi welwch bethau rhyfedd iawn weithiau yn y cewyll. Mi fyddwn yn dal mecryll a phenwaig wrth y fil ar ein ffordd adref oddiwrth y cewyll.

T.O.W; Mi rydan yn gyfarwydd a therm Penwaig Nefyn ond nid cymaint am Benwaig Aberdaron. Wel beth amdani cael ‘Canning Factories’ i Ben Lleyn fel sydd yn Aberdaugleddyf neu Fleetwood ac wrth hynny helpu i drefnu gwaith i ragor o bobl a’u cadw yn Lleyn lle bod y bobl yn gadael y cylch ac wrth hynny adfer y posibilrwydd o gychwyn diwydiant newydd sydd yn nodweddiadol o’r cylch a’i drigolion ac mae gennych chwi y cyfle i ffurfio cnewyllyn da iddo.

T.Glyn: Wel mi fedrai i siarad dros pob un ohonom ein bod yn barod i gydymffurfio ac unrhyw fudiad tuag at ychwanegu at werth ein gwaith at storfa fwyd y wlad.