Hanes ail agor Eglwys St Hywyn, Aberdaron, Gorffenaf 10fed, 1906. Allan o'r llyfr "Hanes Eglwysi a Plwyfi Lleyn"

Mewn ysytyr hanesiol saif plwyf a phentref Aberdaron bron yn ddi gymhar yng Nghymru. Yn y plwyf ceir ddiffynfa Rufeinig, Mynydd Ystum, ar lethr yr hwn y safai unwaith Capel Odo; is law iddo i gyfeiriad arall, y mae adfail bwthyn yr hynod Dic Aberdaron. Ym mhen eithaf y plwyf, i gyfeiriad y gysegredig Enlli, y mae fferm Cwrt, lle unwaith y cynhelid llys barn, ac heb fod nepell oddiyno mae Afon saint. Ar gwr eithaf y plwyf, uwchben y weilgi, y mae olion hen Eglwys Fair, o’r lle y croesid i’r Ynys enwog sydd ar ei chyfer. Y mae y plwyf yn orlawn o’r dyddorol i’r hanesydd. Nid llai enwog y pentref mewn ystyr hanesiol, canys yma, ar lan traeth, mewn agosrwydd enbydus i’r mor saif yr hen deml orewch, a sefydlwyd yn y chweched ganrif gan yr Esgob Hywyn o Ynys Enlli.

Yng nghorph y canrifoedd gwelodd lawer tro ar fyd, a bu yn ysglyfaeth i ddialedd llawer gelyn a chafodd ei difrio a’i darostwng gan fytheuaid anwaraidd Oliver Cromwell. Ond y mae yr hen deml yn aros, er gwaethaf mor a gelyn. Ac amlwg yw mai aros wna, canys yn ystod y misoedd diweddaf y mae wedi bod tan oruchwyliaeth adgyweiriad a glanhad, ac erbyn heddiw y mae yn brydferth a hardd, gogyfer ag anghenion ysprydol y plwyf.

A  dydd Mawrth, Gorph 10fed, 1906, buwyd yn ail agor yr hen Eglwys gyda gwasanaethau arbenig. Gan fod yr hin mor ddymunol daeth tyrfaoedd ynghyd, yr oedd ffrwyth olaf dadblygiad y ganrif bresennol yno yn gwasanaethu mewn rhwysg – Y Motor Cars a’r Motor Bus – megis i dalu parch i adeilad a welodd Gristinogaeth ein gwlad yn ei babandod. Cynhaliwyd y gwasanaeth cyntaf tua hanner dydd, mewn estronol iaith. Intoniwyd y Foreol Weddi gan y Parch T.E.Owen, BA, Rheithor Botwnnog, darllenwyd y ddwy lith gan y Parchedigion T.E. Sheppard Jones, Ficer Llanor a DT Davies, MA, Ficer Tudweiliog; a thraddodwyd pregeth addas i’r achlysur gan y Gwir Barch. Esgob Bangor yn seiliedig ar hanes arosiad yr Apostl Pedr yn Joppa i Gristnogaeth y Dwyrain, a gwasanaeth Aberdaron i Gristnogaeth Cymru. Ar ol y bregeth gweinyddwyd y Cymun, pryd y gwasanaethid gan yr Esgob, yn cael ei gynorthwyo, gan y parch H J Manley, Rheithor Llanbedrog. Wedi’r gwasanaeth hwn, gwahoddwyd y clerigwyr, a bonheddigion eraill, i ‘luncheon’ ardderchog, trwy garedigrwydd Mr a Mrs Carreg, Carreg Plas. Am dri o’r gloch, intoniwyd y Litani yn Gymraeg gan ficer Llannor; a thraddodwyd pregeth afaelgar gan y Parch H Lloyd, Ficer, Aberdaron. Mater ei bregeth oedd Crist fel Brenin yr Eglwys. Ar ol y gwasanaeth hwn, trwy garedigrwydd yr un boneddwr a’i hawddgar briod, cafodd y clerigwyr ac eraill de campus. Am 6.30, dechreuwyd y gwasanaeth hwyrol, pryd yr intoniwyd y Brydnawnol Weddi gan Ficer parchus Botwnnog; darllenwyd y ddwy lith gan y Parchedigion J Wheldon Griffith, Curad Llangian, a Hugh Lunt, Curad Bodferin, a phregethwyd yn huawdl a thanllyd gan enwog Ficer Abererch, Y Parch D.Jones BA (Efrog). Prif fater yr efengylydd oedd, doethineb meddu cymeriad wedi ei adeiladu ar y Graig. Chwareuwyd yn fedrus yn yr holl wasanaethau gan Miss Mary Lloyd, Ficerdy, Aberdaron. Cafwyd casgliadau campus, yn cyrraedd y swm anrhydeddus o £20. Yn y gwasanaeth hwyrol yr oedd yr Eglwys yn orlawn, yr addoliad yn ddwys a’r gwrandawiad yn astud.

Y mae yr anrhegion canlynol wedi eu rhoddi gan y galarus er cof am eu marw: y mae Cadair enfawr ger yr Allor, wedi ei rhoddi er cof am y diweddar Edward T Carreg, Ysw; Carreg Plas, gan ei fam a’i chwaer. Y mae ‘Stallis’ hardd sydd yn addurno y Gangell  yn gof arwydd i’r diweddar Thomas Langton Hugh Lefroy, MA, DL, Carrig Glas Manor, Langford, gan ei weddw, Mrs Lefroy. Y mae y Scillian Marble sy’n prydferthu esgyniadau y Gangell yn farmor cof am y diweddar Agnes Winifred McCowan.

Yn sicr mae plwyfolion Aberdaron yn ddyledus iawn i deulu hynaws Carreg Plas am eu llafur a’u hymdrech yn eu gwaith canmoladwy o gychwyn y mudiad a goronwyd a’r fath lwyddiant. O’r byd arall daw diolch mab, diolch brawd a diolch cyfaill; - hyn oedd dymuniad olaf Mr Edward Carreg. Boed hedd i’w lwch ar lan y don.

 ~~~~~~~~~~