Wesleyaeth yn Rhiw

Mae yr ardal hon ar ben mynydd, a elwir yn Mynydd y Rhiw, yn Ne Orllewin Llyn, a golchir y godre gan feisfor Ceredigion. Nid yw yn nepell or Tyddyn, ac yr oedd yr amryw or ardal hon yn mynychu capel y Tyddyn yn y cychwyn ac yn aelodau selog a ffyddlon. Yn eu plith yr oedd John a Mary Hughes, Ty Croes, William a Jane Morris Tyn Borth, Catherine Lewis Porth Neigwl, W Hughes Tyn Gamdda, John Griffith Tan y Meini, ac efallai eraill. Yr oedd yng nghapel Tyddyn sedd a elwid yn "Sedd Rhiw", am mai yno yr arferent eistedd. Arferai gweinidogion y gylchdaith roi pregeth iddynt bob tair wythnos, pan yn y rhan honno or gylchdaith. Y traddodiad yw, y cynhelid oedfeuon ym Modgrigin, Bryn Ffowc, hofel Plas yn Rhiw, nes cael lloches sefydlog yn Bwlch, lle buont o 1814 hyd 1832 pan adeiladwyd capel. Sefydlwyd Rhestr o dan ofal John Hughes Ty Croes, a gyfarfyddai yn y Siamber ar pregethu yn y gegin. Cynhelid Ysgol ar y Sabath yn y Ty Newydd, elwir yn Gorffwysfa yn awr. Yn y man cynhelid yr Ysgol yn yr Eglwys trwy ganiatad y Parch W Ellis y Ficer. Gan nad oedd Ysgol yn perthyn ir Eglwys ei hun yr oedd yn ddigon call i ganiatau i eraill wneud. Mae pethau wedi newid er y pryd hwnnw. Daeth y "Wesla Bach" ar warthaf yr ychydig gyfeillion yn y lle hwn eto, a daliasent y cwbl yn eu rhwyd , ond John Hughes ai wraig. Nid oedd yma gapel iddynt eu drawsfeddiannu, ac ymgymerasant a chodi capel iddynt eu hunain. Gwelir oddiwrth enwau yr ymddiredolowyr pwy oedd y "Diwygwyr"- John Evans, Cae Rhos, J Jones Cochmoel, D Evans Rhos, W Hughes Tyn Gamdda, J Parry, Tyn Parc, H Davies Y Mynydd, E J Roberts, Pen Y Groes,a W Jones. Y Bwlch oedd yn fan cyfarfod ein pobol. Gwelir fod yr enwau yn rhai y daethom ar eu traws yn hanes yr achos yn Tyddyn. Ymddengys y bu cryn lewyrch ar yr achos yn y capel newydd. Gadawn iddynt. Dilynwn John Hughes ai wraig. Yn hytrach nag ymuno ar ymranwyr hyd yn oed yn eu llwyddiant, dewisodd John Hughes ai wraig agor drws Ty Croes yn gartref yr arch, ac yno yr ymgasglai ychydig gymdogion oedd or un feddwl a hwy i gynnal tipyn p gyfeillach grefyddol, cyfarfodydd gweddio Ysgol Sabothol a phregethu achlysurol ar y Saboth a nos fawrth. Arhosodd bendith ar y teulu. Daeth dau or meibion yn flaenoriaid, Humphrey Hughes Ty Fwg Aberdaron a Thomas Hughes Ty Canol Rhiw. Aeth un or merched yn adnabyddus fel Mrs Williams Morfa Bach ac i wasanaethu yr achos yn Aberdaron, ac un arall yn Mrs Williams Gorffwysfa ac yn gwasanaethu yr achos yn Rhiw, aeth dwy ohonnynt i Gaergeiliog ym Mon ac yn gefn ir achos ym Mhont Rhyd y Bont gyda cherbyd, bwrdd a gwely, ac arhosodd dwy adref i ofalu am y proffwydi. Tra yr oedd Wesleyaeth Ty Croes yn ffynu, yr oedd Wesleyaeth newydd capel Pisgah yn gwanychu, ac yn agos i angau. Tuar flwyddyn 1844 prynwyd capel ir cyfundeb am 70 gan John Hughes Ty Croes.a W Jones Groeslon. Yr oedd W Jones yn fab i Edward Jones Penrhyn Du Llanbedrog. Daeth ei ddiwrnod gwaith i ben cyn cof i ni, ond yr oedd ei wraig yn un o ragarolion y ddaear ac yn groesawus iawn o bregethwyr. Dilynwyd hi yn y rhinwedd gan ei merch, Mrs Williams Ty Croes Bach a bu yn oruwchwylydd yr eglwys hyd derfyn ei thaith pryd yr aeth ei swydd iw chwaer, Mrs Thomas Ty Canol.

Teulu_ty_croes.jpg (133964 bytes)  Mrs Williams, Morfa Bach Aberdaron, ond yn wreiddiol o Ty Croes mawr.

Ar ol ymsefydlu yn y capel parhaodd yr achos yn siriol am flynyddau. Nid oedd yr aelodau yn lluosog nar gynulleidfa yn fawr ond roedd yn achos byw a siriol. Erbyn ein tymor ni ar y gylchdaith yr oedd john Hughes wedi mynd oddiwrth ei waith at ei wobr ond yr oedd ei briod dawel synhwyrol a chrefyddol yn aros ar plant oedd adref yn talu gwrogaeth iddi. Digwyddodd amgylchiad y pryd hwnnw sydd yn werth ei gofnodi. Prin yr oedd y mab Gruffydd mor aiddgar dros foddion gras y Ty a gweddill y teulu. Yr oedd digwyddiadau bychain yn ddigon o esgusawd dros fod yn absennol, er cryn brofedigaeth i deulu oedd mor selog. Ond un sabath efe oedd wedi codi foreaf ac wedi ymwisgo i fynd i foddion gras. Yr oedd gwr lled enwog yng nghapel y Methodistiaid y bore hwnnw ac yno yr aeth. Testun y pregethwr oedd "Bydd barod Isreal i gyfarfod ath Dduw. Effeithiodd y bregeth yn ddwys ar ei feddwl. Aeth i wrando gwr dieithr arall oedd gydar annibynwyr yn y prynhawn ac er ei syndod testun hwnnw oedd "Bydd barod Israel i gyfarfod ath Dduw" yr hyn ddyfnhaodd y dwyster oedd wedi ei feddianu. Yn yr hwyr aeth i gapel Wesleyaidd a phan ddarllenodd y pregethwr y testun y geiriau oedd "Bydd barod Israel i gyfarfod ath Dduw". Meddianwyd ef a syndod a dyfnhaodd yr argraff oedd ar ei feddwl ei bod yn weinidogaeth iddo uniongyrchol iddo ef. Dechreuodd nychu y dyddiau dilynol a pharhaodd i nychu nes i angau ei gymeryd ymaith. Hyderwn iddo wrando ar y llais ac ymofyn am y parodrwydd. Mae gan Dduw lawer ffordd o rybuddio dynion "I ffoi rhag y llid a fydd" ac i ddianc ir noddfa. Thomas Hughes y mab oedd yn y tresi y pryd hynny ar hen frawd William Williams Tyddyn Castell yn cydweithio ag ef. Un or dychweledigion oddiwrth y "Wesla bach" oedd ef, ond yn hen frawd oedd yn caru Duw ac yn carur achos. Er yn fwy clyd ei amgylchiadau nar cyffredin ni ragorai mewn haelioni. Cyfrifid ef yn dipyn o gybudd a bron nad oedd yn barod i gydnabod hynnu. Cryn hunanymwadiad oedd iddo ymadael ai arian. Ond rhaid i ni gydnabod nad oeddd yn llaw gaead pan yr argyhoeddid ef fod yr achos yn deilwng. Hyderwn ir hen gyfaill gyrraeddd y ddinas sydd ai heolydd yn aur pur.

Daeth tro ar fyd yn Rhiw. Er fod 20 yn aros yn ddyled ar gapel Pisgah er pan y prynnwyd ef yn 1844 am 70 daeth cri am gapel newydd yn 1877, pan oedd John Jones ar y gylchdaith. Rhoddwyd y tir gwerth 25 gan Mrs Williams Tyddyn Meirion. Yr ymddiriedolwyr oedd Griffith Owen ai fab, W Owen Meillionydd Fawr, W Griffith Meillionydd Bach, W Williams Tyddyn Castell, Lewis Williams ai fab Morfa Bach, T Hughes ai fab John Ty Canol, T Owen Plas Iol. T Hughes, Tyn Gamdda, T Owen y Bwlch ar Parch Jones. Cyfrifid y draul yn 544. Gofynent am 75 o rodd a 100 o echwyn. Argymhellai pwyllgor y capelau eu bod i geisio "tenders" eraill am fod y swm yn uchel, ac hefyd eu bod i gael 150 or addewidion i law cyn gosod y gwaith. Adeeiladwyd y capel ac eistedd 140 ac efe ywr capel gwychaf yn yr ardal. Credwn mai yn 1878 yr agorwyd ef ac yn pregethu roedd y Parchedigion S Davies, John Evans ( Eglwys Bach), ar ysgrifennydd. Buont am beth amser cyn dyfod i fyny ar amodau , a chynhigiodd cyfaill 50 ond ir pwyllgor roddi 50 roedd i ddileu y 100 oedd yn aros yn ddyled. Goreu y pwyllgor oedd cynnig 25. Cymerwyd diddordeb mawr yn y symudiad gan deuleuoedd y ddau Feillionydd a chyfranasent yn helaethach na neb arall tuag ato. Cymerwyd Mr Owen Meillionydd Mawr ymaith cyn mwynhau llawer oi freintiau er colled ir achos, ond parhaodd Mrs Owen a Mr Owen y mab i gynorthwyor achos. Mae yr un peth iw ddweud am W&G Griffith Meillionydd Bach, merch yr Hendre Aberdaron yw Mrs Griffith a nodweddir hi gan sel a ffyddlondeb ei rhieni.

Capel Pisgah.JPG (50451 bytes)   Capel Pisgah Heddiw,

Y blaenoriaid or cychwyn oedd John Hughes Ty Croes, W Jones Y Bwlch, W Jones y Groeslon, W Williams Tyddyn Castell, a T Hughes Ty canol. Mae dau bregethwr ar y tir yn awr, a fagwyd gan yr eglwys sef Owen a J Williams. Arweinwyr presennol yr achos ydyw Robert Owen Thomas Hughes, John Griffith, Humphrey Jones ac Evan Williams. Yn y Rhiw y cartrefa pregethwr cyflogedig sydd wedi gwasanaethur rhan yma or gylchdaith ers blynyddau. Mae cyfleusterau a breintiau yr eglwysi uchod yn uwch ac yn helaethach a dylai y ffrwyth fod yn gyfartal.

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com