"Morgan y Gogrwr"

Brodor o Dudweiliog oedd Morgan Griffith yn ol pob son. Priododd ag Elizabeth merch Penllech ym mhlwy Llangwnadl, a symud i fyw i Fwlch y Rhiw. Cofnodir iddo fedyddio o leiaf ddau oi blant yn eglwys Rhiw hogyn or enw Griffith a fedyddiwyd ar y trydydd o Orffennaf 1737 a merch a fedyddiwyd ar y pumed ar hugain o Dachwedd 1739, maen debyg. Catrin ei ferch, meddai Myrddin Fardd a briodes Wm. Williams ail fab Edward Williams, Llwyn Celyn ym mhlwyf Llanberis, au mab hwynt oedd yr hyglod fardd Gutyn Peris.

Saer coed oedd wrth ei alwedigaeth yn ol rhai haneswyr ond saer maen yn ol haneswyr eraill. Maen rhaid hefyd ei fod ar rhyw gyfnod oi fywyd yn llunio gograu ar gyfer y ffermydd, fel yr awgrymir yn yr anterliwt a gysylltir ai enw:

 

Cydach cenad Bobl ddiweddi ddi Wyddor,

 Mae genif Awdurdod Tylwyth yr Ysgubor.

I ddywedyd Pregeth, a wneuthum ir plant.

Pan oeddwn in tylla Cant y Gogor.

 

 Yn ychwanegol at hyn i gyd mae na draddodiad, pur gyffredin fod Morgan yn ddatgeinydd penillion ac yn fath o athro cerddoriaeth at iws gwlad. Mae hin anodd iawn gwybod erbyn hyn pa ddoniau yn union oedd ganddo a beth oedd ei gyfraniad. Fel Morgan y Gogrwr Dysgawdwr y Merched y cyfeirir ato yn rhestr Henwaur Chwareddyddion ar gychwyn yr anterliwt ond sylw tafod mewn boch yw hwnnw yn awgrymu, yn anheg maen ddiamau, bod Morgan a Methodistiaid eraill yn ferchetwyr. Dymar manylion a geir yn Goleuad Cymru:

Cafodd ddysgeidiaeth yn ieuangc; ac efe oedd athraw Datganwyr yr ardal. Mynych y gelwid amdano, ac y cyrchid ato gan ieuengctid Lleyn, i gael addysg ganddo o berthynas i Donau a Thon nodau.

Yr hyn a wnaeth Morgan Griffith wedir droedigaeth oedd tagur datgeinydd a oedd ynddo, esgeulusor saer ac ymroi ati i bregethur efengyl. A deimlodd unrhyw dyndra wrth droi swch ei aradr a thorri cwys newydd? Do maen ddiamau. Profiad ingol yw ymgysegru. Wrth ddadansoddi Williams o Bantycelyn ai weithiau cyfeiriodd Saunders Lewis at yr ymgysegru hwn fel ffordd yr uno. Dawn lai a chrebwyll mwy cyfyng a roddwyd i Forgan Griffith ond bun ofynnol iddo yntau ymroi ati i ymgysegru. Go brin y gwyddai fawr ddim am yr addysg glasurol a ffynnai mewn ysgol a choleg ond roedd ganddo ddiwylliant cyfoethog, Cymreig, serch hynny. Etifeddodd ffordd werinol o fyw a dawn i ddiddori; dysgodd grefftau a allai wella ei ystad. A hwyrach mai diwylliant crefft yn fwy na diwylliant llyfr oedd un Morgan Griffith. Prun bynnag. Fe aberthodd (neu fe gysegrodd) y cyfan i gyd ar draul profiad o droedigaeth ai hargyhoeddodd fod pregethu syml carreg farch a bol clawdd yn deilyngach rhinwedd ac yn gadarnach arfogaeth ar gyfer y byd a ddaw.

Ond roedd gan Morgan y Gogrwr, ddyfnder o argyhoeddiad a chredai fod ganddo yntau etifeddiaeth iw gwarchod. Go brin ir dynwarediaid sgilgar oi bregethu ai bregethu, ar chwerthin ai dilynai, oeri dim ar ei argyhoeddiad na phrin gyffwrdd y gan a oedd yn ei galon. Fel canodd cydoeswr a chydweithiwr iddo yn Llyn:

 

Yn nyfnder pob rhyw loes,

A gorthrymderau foes,

Fy noddfa am nerth

Yw aberth mawr y groes;

Rhinweddol haeddiant marwol glwy

Yw nghysur yn y byd tra fwy,

Am hunig ddigonoldeb

I dargwyddoldeb mwy.

 

Fel yr eglurodd John Roberts mor odidog yn ei gyfrol Methodistiaeth Galfinaidd Cymru:

Yno apeliai dynion at galonnau eu gwrandawyr at eu hofn au gobaith, eu cywilydd au heuogrwydd, eu diolchgarwch au cariad, ac i gyrraedd calonnau dynion anturient ar eu calonnau eu hunain a rhoddent dragwyddol heol i honno siarad a gweiddi a rhuo a chanu wrthynt. Dynau pregethu hwy, iw esbonio, i ddadlau yn ei gylch, iw ddysgu i eraill, ond nwyd fawr eu bywyd, ac angerdd greddfau dyfnaf eu natur yn llifo drwyddi yn cymryd meddiant ohonnynt ac yn llywodraethu arnynt yn llwyr.

Gwnaeth yr hynod Henry Hughes Bryncir, gymwynasau rif y gwlith a hanes Methodisitiaeth Llyn drwy ei ymdrech iw ddiogelu. Un oi gymwynasau oedd cofnodi, ym mis Mawrth 1895, ar ddarn o bapur brau. atgofion Richard Jones, Tyn Lon Rhiw. A dyma ddyfyniad or cronicl hwnnw:

.... Bum yn gweini gyda Rich. Parry Bodwyddog. Ac yr oeddwn gydag ef yn y Crown, Pwllheli ar hen W G Bodwrdda yno ( Ty Mawr Clynnog wedi hynny). Yr oedd y ddau yn siarad yn arw... Dywdai W G Chaiff yr un person fy nghladdu i. Dywedai hefyd mai yn ysgubor Mellteyrn yr oedd Morgan y Gogrwr pan ddaliwyd ef. Fod ei feibl ganddo ef, ar adnod y pregethai arni ai dalen wedi ei throi arni. Yn ymyl y Fantol yr oedd yn pregethu pan ddaliwyd ef yr ailwaith ar Ros Hirwaun....

Yn ystod eisteddiad o Gyfarfod Misol Lleyn ac Eifionydd a gynhaliwyd yn Rhydyclafdy, Mai 7 8 1892, dangosodd Henry Hughes Feibl Morgan y Gogrwr ir cynrychiolwyr.

Fel un a fyddai yn arfer ei ddoniau i bregethun achlysurol, yn y gymdogaeth y disgrifir Morgan Griffith yn Drych yr Amseroedd ac mae hi yn eithaf amlwg mai pregethwr cyffrdin at iws gwlad ydoedd o ran dawn a dylanwad, Ond bu ei sel dros bregethu ai benderfyniad i wneud hynny mewn ysgubor ac ar groesffordd, a hynny yn wrthgefn i ddeddfau gwlad ac eglwys, yn foddion iddo golli ei ryddid ddwywaith. Ond fe ymddengys fod ganddo afael ar y math hwnnw o ryddid na ellir ei golli fyth.

Yn ol Henry Hughes, Bryncir, mewn ysgrif yn y Drysorfa, ym 1901, ar fin y ffordd syn dringo o Sarn Mellteyrn i gyfeiriad Pen Gopa, ar yr hances poced o dir glas yna sydd o dan ffarm Mellteyrn, y pregethai pan ddaeth yr helgwn ar ei warthaf ai ddal am y waith gyntaf.

Cludwyd y plant amddifaid Griffith yn wyth a Catherine yn chwech gan eu hewythr John, brawd ir fam, o Fwlch y Rhiw ir dre mewn dwy gawell wedi eu strapio o bobtu cefn y merlyn, i ennyn tosturi. Byddair olygfa honno, a golygfeydd or erlyn yn y llys, yn ddeunydd crai digon o ryfeddol ar gyfer epig deledu yn nhraddodiad Metro Goldwyn Mayer cosbir amddifad a charcharur ffon fara. O ran hynny, mae haneswyr Methodistiaid eisioes wedi rhoir stori honno i ni mewn technicolor.

Pan yr ymddangosai gerbron yr ynadon ym Mhwllheli, dygwyd y ddau blentyn yno hefyd, gan ewythr iddo, yn y gobaith y byddai ir olwg arnynt doddi calonnau y boneddwyr. Ond y cyfryw oedd cynddaredd y rhai hyn, fel nad oedd yr olygfa yn ei tyneru mewn un modd. Rhoddasaent lyfr gerbron y bachgen, yr hwn oedd tuag wyth mlwydd oed, er mwyn cael gweled a fedrai ddarllen; gwnaethant yr modd gydai chwaer, yr hon oedd ddwy flynedd yn ieuengach; a chwedi cael y medrai y ddau, gwelent yn hyn drosodd ychwanegol, ac ysgelerder nas gellid ei faddeu, am yr arwyddai fod Morgan Griffith yn bwriadu dwyn ei blant i fyny yn yr un heresi ag ef ei hun.

Ei bresio ir llynges fu hanes Morgan y Gogrwr, ddwywaith yn olynol, ai anfon i long oedd wedi ei hangori ar Afon Tafwys. Stori liwgar hefyd yw hanes Morgan yng Nghaernarfon a rhywun yn ol Goleuad Cymru yn dwyn ei fwyd pan oedd yn gofyn bendith arno. Yna ei gerdded o Gaernarfon i Gonwy, lle pregethodd yn ol traddodiad, i fagad o bobl a ddaeth at ddrysaur carchar i fusnesu nei i gefnogi:

...... Dywedir na fu y bregeth yn ddieffaith, ond ir saethau lynu yng nghalonau dau o ddynion ieuainc yr ardal y rhai ar ol hyn, a fuont yn dra defnyddiol gyda gwaith yr efengyl.

Os mai saer coed oedd Morgan Griffith wrth ei grefft a bod y llys ym Mhwllheli yn ei ystyried yn derfysgwr gwlad neun segurwr, dyna esgus deublyg dros ei drosglwyddo i afaelion y press gang ai orfodi i gynnal breichiau llynges Prydain Fawr yn ei brwydrau yn erbyn y ffrancwyr ac eraill ar y mor mawr. Ei drosedd mewn gwirionedd, oedd pregethu heb drwydded i wneud hynny mewn mannau a oedd heb ei cysegru au neilltuo ir diben hwnnw.

Beth fu tynged Morgan wedi gadael Conwy? Hanner dychymyg a hanner hanes, maen debyg, sy tu ol i ddisgrifiad Morris Thomas or hyn a ddigwyddodd:

Wedi taith flinderus, cyrhaeddasom y Nore, ac yna rhoddwyd ni yn y Colchester frigate, Captain Digby Dent. Byddai llawer o wawdio arnom gan y morwyr am ein bod yn Fethodists, ac yn anghynefin ar mor. Gwnaed Morgan yn carpenters mate, gan ei fod yn fedrus fel saer, a chawsom ninnau ein pump fynd i helpur cook. A gwneud goruchwylion cyffredin ar fwrdd llong. Am ein bod yn ddynion sobr, gweithgar, daeth y swyddogion i ddibynnu arnom ac in hoffi, ac o dipyn i beth enillasom barch y morwyr. Anfonwyd y Colchester i lannau Sgotland, ac yno y buom yn mordeithio am wythnosau yn gwylio llongau Ffrainc rhag iddynt gludor Pretender, fel y gelwid ef i ucheldiroedd Sgotland.

Adeiladwyd ffrigad y Colchester hanner cant a phedwar o ynnau, mewn iard longau ym mhorthladd Deptford yn 1707 ai hailadeiladu yn Chatham yn 1721. Os mai yn nechraur pedwardegau y presiwyd Morgan ir llynges, yna roedd y llong a adeiladwyd ym 1721 yn tynnu ymlaen erbyn hynny ai chyflwr yn dirywio. Ond mae yn debygol mai cydio mewn enw llong, ar antur a wnaeth Morris Thomas ac nid diogelu hanes a chan ir llong gael ei malurio yn fwriadol yn 1742 maen anhebyg ond nid amhosibl ir Gogrwr fod ar ei bwrdd cyn y dyddiad hwnnw.

Beth bynnag oedd enwr llong, a lle bynnag y bun mordeithio y maen sicr iddo gerdded dyffryn Bacca a gorfod crogi ei delyn ar yr helyg mewn gwlad a oedd yn ddieithr iawn i saer gwlad o Lyn. Roedd y driniaeth a gai Morgan ai debyg ar long ryfel y cyfnod yn un arw a chreulon, gyda chwipio a chrogi yn gosbau cyffredin.

Roedd y curo didrugaredd ynghyd ag ofn cosb bellach yn aml yn gwallgofi dyn, neu o leiaf yn ei ysigon gorfforol. Mantais cael corff wedi ei dorri i lawr, wrth, sgwrs, oedd siawns i gael rhyddhad buan gan na fyddai gwr cripil fawr o werth i warchod llong ryfel. Yn ychwanegol at y ddisgybliaeth lem, roedd yr amodau byw hefyd yn rhemp.

Roedd lle ar long or fath yn gyfyng eithriadol i ddyn ac anifail ar ystafelloedd o dan y bwrdd yn aflan ac afiach ir eithaf. Canlyniad byw mewn lle mor afiach gyfyng oedd ffyniant afiechydon o bob math yn cynnwys plau, marwol ar y pryd, fel y frech wen, sgyrfi a disyntri. A beth am y damweiniau ar doluriau a geid wrth i ddynion gael eu taflu o starn i starbord fel roedd y llongau yn cael ei llowcio ac yn cael ei lluchio gan rym y tonnau? A marw o dwymyn ai gladdu yn y mor fu rhan Morgan Griffith, hefyd, yn ol y tadau Methodistaidd:

Eithr nid hir y bu Morgan Griffith fyw ar ol hyn; clafychodd o glefyd trwm, or hwn y bu farw. Adroddwyd yr hanes am dano gan ei gymdeithion y rhai  nad oedd eisiau eu gwasanaeth yn y llynges, a ddychwelasant yn eu holau iw cartrefleoedd; a thystient un ac oll mai diwedd Morgan Griffith oedd Tangnefedd.

Yn ychwanegol at hyn i gyd roedd gan rai fel y Gogrwr groesau eraill iw cario; beichiau na allai Methodyn o Lyn mou rhannu yn llawn a chriw mor frith a gwahanol fel a geid ar long ryfel yn y Ddeunawfed Ganrif. Eto, hwyrach mair peth gwahanol na allai ei lawn rannu ai cynhaliai.

              ..... Maer hwn fon gaeth yn rhydd.

Serch hynny, dyn naturiol oedd Morgan Griffith ac nid ffansi llenor i gyd yw disgrifiad Morris Thomas ohono yn hiraethun llethol am Llyn ai anwyliaid yno.

Hon oedd canrif fawr rhyddid. Bu sawl un yn ceisior trysor ac yn marw yn yr ymdrech. Rhyddid i addoli oedd craidd yr helynt i gyd. Y gred wiw honno fod gan ddyn hawl foesol i fynegi ei argyhoeddiadau dyfnanf yn ol ei gydwybod a hawl i fynegi ei anffyddiaeth o ran hynny. Daliwyd Morgan y Gogrwr gan argyhoeddiad oi hawl ir rhyddid hwn a mynnodd son amdano, ai gymell ar arall, boed hynny ar Groeslon Fantol neu ar glwt o dir Mellteyrn. 

~~~~~~~~

Diolch ir Parchedig Harri Parri am ganiatau i ni ddyfynu hanes Morgan y Gogrwr oi lyfryn Morgan y Gogrwr o Fwlch y Rhiw.

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com