"Can Porthgolmon"

Hanes colliant y smack Anne yn agos i Enlli yr 16eg Mehefin 1771, neu fel gelwid y gerdd Can Porthgolmon 1771.

Ar y mesur Gwel yr adeilad. Gan Ioan Stephen o Tyn Mynydd, Rhiw, Lleyn.

 ********

Dewch pawb i gydymdeimlo

Dan ganu mi rwyn cwyno.

Mae gennyf achos

Am dri fechgyn cryno,

Oedd heinyf, sydd yn huno

Yn ol ou heinioes.

Roedd daun wyryfon clysion clau.

Ar llall yn weddol wr priodol,

Yn bywn gytunol pur unol parhau

Wrth feddwl am ei briod

Trwm hynod rwyn trymhau;

Iw taith uwch mor o ddyfroedd maith

Cychwynar dynion o fau Porthcolmon

Yn llawen galon uwch tonnau llyfnion llaith

A hwylus ant iw helynt

Heb gynwrf arnynt chwaith.

 

Yn Milford darfunt lanio

Lle cant y Cylm i lwytho,

Nid ai ymhelaethu,

Nol tendiou busnes weithian

Trwy wyllys hwy droent allan.

Yn llawen felly.

Dwfn lawr tua chefn y Sianel fawr

Mor sadwedd sydyn hi godain ddrycin

Ar gwynt ir herbyn oer erwin oedd yn awr.

Dechreuant fod yn drymllyd

A gofid yn eu gwawr,

Gwaeth, gwaeth, gwir enyd etor aeth

Gwynt mawr yn chwythu ar nos yn nesau.

Gall pawb gyfflybu eu bod mewn cyni caeth

Does neb a wyr mewn sylwedd

Eu diwedd fel y daeth.

 

Ond dyfod adren llawen

Wyn dybio oedd eu dyben,

Rai gwiwilon galon,

A phawb yn bur gytunol

Heb dario yn wyr ystyriol,

Trwy fuddiol foddion,

Yn falm ni chlywir swn na sain,

Fod medddod nac arwydd diod

Nac ansyfuldod wyr hynod ar y rhain,

Pob un yn tendioi fusnes

Yn addas gynes gain,

Er hyn munudau terfyn tyn,

A phan eu hamod oedd wedi dyfod

I fynd ir gwaelod oer drallod syndod syn.

Ond bod a chyfrin barod

Oedd hynnod erbyn hyn.

 

Pa galon na thosturia,

Pa lygaid na thywallta

Oer ddagrau heilltion,

Wrth feddwl O ! mor waeledd

Eu bod hwyn awr yn gorwedd,

Dan donau geirwon,

Dawr pryd in bawb ymado oll ar byd

Wel cymrwn siampal na fyddwn wamal.

Partown yn ddyfal daw atom dreial drud.

Rhag ofn wrth farn cyfiawnder,

Yn ceir nin fyddar fud.

Yn wir ni waeth ar for na thir

Pan ddelor amser rhaid mynd ar fyrder

Mewn nerth na chryfder ni wiw rhoi hyder hir,

Yr ienga mwy nar hyna

Nar sionca o fewn y sir.

 

Yr unfed dydd ar bymtheg

O fis Mehefin landeg,

Oer adeg ydoedd,

Y collodd rhain eu bywyd,

Eu cofio trwm ywr gofid

I bawb ai cafodd

Ond braw trwm sydd bob dydd y daw

Wrth gofior amser ai rhain ar wasgar

Hyd waelod dyfnder mewn gwaelder llymder llaw,

Eu heiddio i gyd ar encil

A threigl yma a thraw

Mae cri a chwyno dyweda i chwi

Gan bawb rwyn clywed eu cyfneseifiaid

A dyfroedd gwastad ou llygaid sydd yn lli

Na buasent ar y ddaear

Mae trymder am y tri.

 

Ni fedrant ond myfyrio

Ochneidion drwm a chwyno,

A chofio yn ddinam

Am Evan Robert, Rolant

Ai frawd, sef Robert wylant,

Ac Evan William.

Ond trwm yw gweld lle yn llwm,

Ar ol y dynion maent ym Mhorthgolmon

Yn tramwyn drymion au gwedd yn seilion swm,

Mae pawb a chalon drymllyd,

Ou plegid fel y plwm;

Trwyr fro nid oes iw gael dan go

Un dyn a aned nas caffo deimlad

A fedar ddirnad er trymed ydywr tro,

Nid peth a heibio hefyd

Am funud ydyw fo.

 

Mae Robert Rolant dyner

Yn wylo dagrau galon

Maen drymder cofus,

Gwraig Evan Robert hefyd

Sy ai chalon yn dymchwelyd

Mewn penyd poenus

Au mam syn cwyno bob cam

Er bod mewn salwch a throstin dristwch

Maer alar gwelwch yn bur ystyriwch pam

Ond hwn ai carain ddilys

Daionus yn ddinam,

Oer don ywr gawod hynod hon

Bob brawd a chefnder, a chyfnither

Ai chwiorydd tyner syn dioddef prudd-der bron,

Does neb yn perthyn iddynt

Au gwedd au llun yn llon.

 

Ewch at y Beibl Sanctaidd,

Darllenwch hwnnwn llariaidd,

Neun fwynaidd fanwl,

Cewch weled ynddo ddigon

O siamplaur hen dduwolion,

Bai uniawn anwyl,

Gall rhai rywfodd eu gweld ar fai

Am fod yn drymllyd, gan ddweyd yn goglyd,

Y gallent hefyd wall ynfyd wylo llai,

Os dawr fath beth iw blino

Rhaid synio pwy a sai.

Nun mam nid oes mewn lle na llan.

Na neb drwyr hollfyd mor ddifrycheulyd,

Na bo hir wendid wyr hyfryd ar eu rhan,

Fe wylar rhai duwiola

Maer cnawd mi wn yn wan.

 

Roedd Jacob mi rwyn coelio

Yn dduwiol iawn yn wylo

Pan welair siaced,

Yr hon oedd frith ei defnydd

Yn waed o benbwygilydd

Ond oedd hi yn galed;

Oer saeth iw galon union aeth:

Gan ddweyd yn dawel fy mab sydd isel.

Rhyw fwystfil anial heb gel ei ddiwedd gwnaeth

Ni fynai moi gysuro

Gan neb ond cwynon gaeth

Ond clyw roedd Ragluniaeth Duw

Yn arwain Joseph drwy bob gelynaeth

I gasglu lluniaeth gwir helaeth odiaeth yw,

Cadd Israel wedi hyny

Ei faethu ganddon fyw.

 

Fel hyn mae Duw yn berffaith,

Yn trefnu pob rhagluniaeth,

Yn helaeth hwylus,

Na fyddwch anfoddlongar

Yn erbyn wyllys dyner

Ein tad daionus.

Duw nef sy ai law ai grym yn gref,

Yn ewyllysio i hyn ddigwyddo,

Nid ellir altro y peth a fyno Efe,

Gobeithion dan ei denydd

Maen clywed ym mhob lle.

Rhad mi ddwedaf yn ddiwad,

Ych cedwir eto heb ddim or eisio

Ond i chwi ei foddio rwyn coelion ddinacad,

Cewch ganddo ond ei geisio,

Maen llywio er gwellhad.

 

O ! byddwch bawb yn hyfryd.

Pwy wyr na chawsant wynfyd,

A bywyd bywiol;

A chael maddeuant pechod

Cyd obaith buddiol,

Eu bod yn union mi rof nod

Ac wyf gyfarwydd o oed ein Harglwydd

Un mil saith gan mlwydd a deg yn digwydd bod

Un mlwydd a thrugain eto

Iw rhifo dan y rhod;

Uwchben i nofio ir Nefoedd wen,

Duw ath drugaredd dod fraich in cyrhaedd

Trwy Oen ai haeddiant fen prynodd ar y Pren

I heddwch yn ei haeddiant

Er mwyniant mwy, Amen.

 *******

Yr oedd yr  Ioan Stephen cyfansoddydd y gan hon yn enedigol o Sir Aberteifi daeth y Parch Evan Rice, Person Rhiw ac ef pan ddaeth yno i fod yn glochydd, dilledydd, ydoedd wrth ei alwedigaeth ac yn byw yn Tyn y Mynydd, Rhiw. Yr oedd un oi ferched yn nain ir doniol (ar un grefft ac ef) Evan Morgan, Tyn Llyn, Aberdaron ac yn hen nain ir adroddwr adnabyddus Deiniol Fychan, Bangor.

Owen Griffiths, Pen y Graig Lleyn.

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com