Evan Prichard "Ieuan Lleyn"

1770~1832

Wrth ymchwylio i fewn i Rhiw mae un enw yn dod i fynu dro ar ol tro, ac roeddan yn meddwl os na wnawn dudalen neu ddeg am dano, fuasa hon ddim yn deilwng i gael cario yr enw wefan Rhiw. Er na hogyn o Fryncroes oedd Ieuan Lleyn, mae hi yn amlwg ei fod wedi treulio llawer o amser yn Rhiw, ac yn sicr ei fod yma yn athro yn 1819 pan ddrylliwyd y llong "Bristol" ym Mhorth Ysgo. Ac ysgrifenodd yr Alar Gan wych am y drychineb. Ar ol hir chwilio daethom ar draws llyfr "Caniadau Ieuan Lleyn" a gyhoeddwyd yn 1878. Isod mae sylwadau ar fywyd a gwaith Ieuan gan Myrddin Fardd.

~~~~~~~~~~~~~

Ganwyd Evan Prichard, yn y flwyddyn 1770. Enw ei dad oedd Richard Thomas Evan; a’i fam, Mary Siarl. Nid oedd dim neillduol yn y manteision addysgiadol a gafodd tra yn ei ardal i ddringo i’r uchdel ag y gwnaeth—dim ysgolion enwog—dim cydymagais llenyddol—na dim cymaint a gair o gefnogaeth i feithrin llafur meddyliol; ond eto yr oedd yno ddigon i athrylith. Yr oedd yno amrywiaethau o eiddo natur megys wedi cyd gwrdd i lunio ei enidfan yn arddangosfa o fwynhad i berchen cymaint a marworyn o dan effeithiol awenyddiaeth. Yma yr oedd yn ymddifyru cyn dechreu oriau ysgol; ac ar ol eu terfynu, gwelid ef yn crwydro ar hyd y meusydd ac hyd lethrau y bryniau, a’i galon yn gwresogi, a than awenyddol yn dechreu cyneu yn ei ysbryd. Ond nid hyn oedd y cwbl, yr oedd yr esiampl a gafodd yn tueddu hefyd i ddadbygu ei awen, yn gystal ag i arwain ei feddwl i fod yn orlawn o barch i foesoldeb a chrefydd.

Gellir priodoli i’w anianawd gael esiampl neillduol, er nad llawer o ddysg, yn y gelfyddyd uchelryw, canys treuliodd ei daid a’i fam edef bywyd yng nghymdeithas ddeniadol yr awen; ac i’w fam y perthyn yr enw o gyfansoddi y Gerdd ddesgrifiadol a chyffrous ar ddinystriad y Plas Neugwl gan dan, yr hon sydd yn dechrau fel hyn:-

Yn 1795, aeth y rhieni i America, ac ar eu cychwyniad, cyfansoddodd Mari Siarl gerdd i geisio denu ei chymydogion i gydymfudo, gan ddywedyd mor naturiol.

Fel pe i ddangos ei rhagwybodaeth o ddyogelwch y fordaith, yn gystal ac i ddangos, yn ddiarybod iddi ei hun, nas galli wneud dim braidd, ond dan ganu, anfonodd yn ol fel yma:--

Dyma eto benill o’i heiddo:-

Yr oedd i Ieuan gefnder, o’r enw Lewis Siarl, yr hwn na freintiwyd a "synwyr cyffredin," fel y dywedir, ac a arferai fyned i Gapel Ty Mawr, Bryncroes; lle hyfryd ganddo yn ei fywyd fod bob Sabboth, yn aflonyddu’r addoliad, oni rwystrid ef gan ddrycin neu afiechyd. Un tro, gwedi cael rhyw fath o gerydd gan ei dad, torodd allan yn y lle yn ddifyfyr yn y dull a ganlyn:

Car iddo oedd Richard Siarl, yr hwn a fu mewn ychydig ymgiprys prydyddol ag Eben Fardd. Yr oedd ei dad Siarl Marc, yn brydydd awenber, a naws yr efengyl yn rhedeg drwy bob llinell o’i eiddo, fel yn y pennill canlynol o’i gyfansoddiad :-

Ymddengys mai cadw ysgol ddyddiol y bu Ieuan, dymmor yn Llangian a thymmor yn Llanddeiniolen, o’r adeg y lled-gymerodd gofal y bywyd hwn afael ynddo, hyd y flwyddyn 1795, pryd y i Loegr, i ddilyn y swydd o Excise Officer, dan y Llywodraeth, ond ni wnaeth ei arosiad yno nemawr les iddo, fel y tystia yn y llinellau hyn.

Ei Fywyd a’i Waith.

O gylch y flwyddyn 1812, ar ei ddychweliad yn ol, ymgartrefodd gyda’i ewythr, Lewis Siarl, yn Ty Mawr, Bryncroes. Wedi hyny, ymgymerodd â chadw ysgol râd symudol plwyfydd Rhiw, Aberdaron, a Bryncroes, a chafodd enw mawr am ei ddoniau a’i ddiwydrwydd fel athraw; ond swydd sychlyd ac anfarddonol i’r eithaf oedd hon; eto, bu yn ystig i’w dilyn drwy gydol ei oes; ond meddyliodd am leihau tostur y swydd drwy fyned i’r cwlwm priodasol a’i gyfnither, Mary Robert Thomas, Hen Dỹ, Bryncroes (lle, erbyn hyn, 1878, sydd wedi syrthio i adfeilion), ond ni chafodd nemawr drefn ar y byd. Tlawd a fu o’i febyd i’w fedd; er na fu iddo namyn tri o blant. Yr oedd mor ddifeddwl drwg a baban; nid ymdrafferthai ddim gyda’r dyfodol, ond cymera bobpeth fel y rhedai ei dryn yn ei erbyn. Ni wnai un ymdrech i wthio ei hunan i sylw, ond yr oedd ei dalent yn gwneyd hyny fel o’i anfodd. Ni wyddai beth oedd rhodres na gweniaeth, a buasai tipyn o haerllugrwydd yn lles iddo yn y byd rhyfedd lle’r oedd yn byw. Bellach cymerwn olwg arno yn ei lafur gyda gwahanol gangenau llenyddiaeth.

‘Diod o win da ydyw i wr—gwan

Claddwyd Ieuan ym mynwent Bryncroes, ei blwyf genedigol, a dodwyd yr argraff hon ar domawd ei fedd :----