Tra b'o Leyn, a dyn adwaeno - fedrus

Iawn fydrwaith y cymro

Y ceir Ieuan fardd mewn co,

A mawl addas ml iddo.

Evan Prichard "Ieuan Lleyn"

1770~1832

Wrth ymchwylio i fewn i Rhiw mae un enw yn dod i fynu dro ar ol tro, ac roeddan yn meddwl os na wnawn dudalen neu ddeg am dano, fuasa hon ddim yn deilwng i gael cario yr enw wefan Rhiw. Er na hogyn o Fryncroes oedd Ieuan Lleyn, mae hi yn amlwg ei fod wedi treulio llawer o amser yn Rhiw, ac yn sicr ei fod yma yn athro yn 1819 pan ddrylliwyd y llong "Bristol" ym Mhorth Ysgo. Ac ysgrifenodd yr Alar Gan wych am y drychineb. Ar ol hir chwilio daethom ar draws llyfr "Caniadau Ieuan Lleyn" a gyhoeddwyd yn 1878. Isod mae sylwadau ar fywyd a gwaith Ieuan gan Myrddin Fardd.

~~~~~~~~~~~~~

Ganwyd Evan Prichard, yn y flwyddyn 1770. Enw ei dad oedd Richard Thomas Evan; ai fam, Mary Siarl. Nid oedd dim neillduol yn y manteision addysgiadol a gafodd tra yn ei ardal i ddringo ir uchdel ag y gwnaethdim ysgolion enwogdim cydymagais llenyddolna dim cymaint a gair o gefnogaeth i feithrin llafur meddyliol; ond eto yr oedd yno ddigon i athrylith. Yr oedd yno amrywiaethau o eiddo natur megys wedi cyd gwrdd i lunio ei enidfan yn arddangosfa o fwynhad i berchen cymaint a marworyn o dan effeithiol awenyddiaeth. Yma yr oedd yn ymddifyru cyn dechreu oriau ysgol; ac ar ol eu terfynu, gwelid ef yn crwydro ar hyd y meusydd ac hyd lethrau y bryniau, ai galon yn gwresogi, a than awenyddol yn dechreu cyneu yn ei ysbryd. Ond nid hyn oedd y cwbl, yr oedd yr esiampl a gafodd yn tueddu hefyd i ddadbygu ei awen, yn gystal ag i arwain ei feddwl i fod yn orlawn o barch i foesoldeb a chrefydd.

Gellir priodoli iw anianawd gael esiampl neillduol, er nad llawer o ddysg, yn y gelfyddyd uchelryw, canys treuliodd ei daid ai fam edef bywyd yng nghymdeithas ddeniadol yr awen; ac iw fam y perthyn yr enw o gyfansoddi y Gerdd ddesgrifiadol a chyffrous ar ddinystriad y Plas Neugwl gan dan, yr hon sydd yn dechrau fel hyn:-

 

"Plas Neugwl, trwm yw meddwl yn fanwl fel y fu," &c.

 

Yn 1795, aeth y rhieni i America, ac ar eu cychwyniad, cyfansoddodd Mari Siarl gerdd i geisio denu ei chymydogion i gydymfudo, gan ddywedyd mor naturiol.

Caem forion ddiddig for Atlanig

Does berig yn y byd.

Fel pe i ddangos ei rhagwybodaeth o ddyogelwch y fordaith, yn gystal ac i ddangos, yn ddiarybod iddi ei hun, nas galli wneud dim braidd, ond dan ganu, anfonodd yn ol fel yma:--

 

Twm ac Ifan deuwch yma,

Peidiwch gadael Deiniol yna,

Deuwch yma chwi gewch weled

Sut ar modd y mae hin myned.

 

Sylwadau Ar

Wrth feddwl am fy ffrins am brodyr,

Wylo byddaf lawer deigryn,

Wrth feddwl na chaf byth eu gweled

Tu yma i gaerau tragwyddoldeb.

 

Dyma eto benill oi heiddo:-

Dyn syn hau a Duw syn hadu,

Duw syn peri ir gwenith dyfu;

Ac oni bai fod Duwn rhoi i fendith

Dan y gwys, fe bydrair gwenith.

 

Yr oedd i Ieuan gefnder, or enw Lewis Siarl, yr hwn na freintiwyd a "synwyr cyffredin," fel y dywedir, ac a arferai fyned i Gapel Ty Mawr, Bryncroes; lle hyfryd ganddo yn ei fywyd fod bob Sabboth, yn aflonyddur addoliad, oni rwystrid ef gan ddrycin neu afiechyd. Un tro, gwedi cael rhyw fath o gerydd gan ei dad, torodd allan yn y lle yn ddifyfyr yn y dull a ganlyn:

Gruffydd Salmon yn Nhy Mawr

Yn pregethu,

Yn peri ir bobl ar y llawr,

Beidio pechu;

Minau sydd yn cadw nad,

Ar y grisia,

Ac yn achwyn ar fy nhad

Wrth y dyrfa.

Car iddo oedd Richard Siarl, yr hwn a fu mewn ychydig ymgiprys prydyddol ag Eben Fardd. Yr oedd ei dad Siarl Marc, yn brydydd awenber, a naws yr efengyl yn rhedeg drwy bob llinell oi eiddo, fel yn y pennill canlynol oi gyfansoddiad :-

Dysg im dewi megis Aaron,

Dan holl droion dyfnion Duw;

A dywedyd megis Eli,

Gwnaed a fyno, f Arglwydd yw !

Megis Job yn amyneddgar,

Peidio dwedyn geiriau mawr,-

Duw syn codi dyn i fyny,

Ac yn taflu dyn i lawr.

 

Ymddengys mai cadw ysgol ddyddiol y bu Ieuan, dymmor yn Llangian a thymmor yn Llanddeiniolen, or adeg y lled-gymerodd gofal y bywyd hwn afael ynddo, hyd y flwyddyn 1795, pryd y i Loegr, i ddilyn y swydd o Excise Officer, dan y Llywodraeth, ond ni wnaeth ei arosiad yno nemawr les iddo, fel y tystia yn y llinellau hyn.

Crwydrais dir Sais, nid da r son,

Y mae aeth i mi weithio ;

O achos hyn. Och y sydd,

Colledwyd y Cyllidydd ;

Gorfod imin ddifriol,

Glydon waeth im gwlad yn ol.

 

Ei Fywyd ai Waith.

O gylch y flwyddyn 1812, ar ei ddychweliad yn ol, ymgartrefodd gydai ewythr, Lewis Siarl, yn Ty Mawr, Bryncroes. Wedi hyny, ymgymerodd chadw ysgol rd symudol plwyfydd Rhiw, Aberdaron, a Bryncroes, a chafodd enw mawr am ei ddoniau ai ddiwydrwydd fel athraw; ond swydd sychlyd ac anfarddonol ir eithaf oedd hon; eto, bu yn ystig iw dilyn drwy gydol ei oes; ond meddyliodd am leihau tostur y swydd drwy fyned ir cwlwm priodasol ai gyfnither, Mary Robert Thomas, Hen Dỹ, Bryncroes (lle, erbyn hyn, 1878, sydd wedi syrthio i adfeilion), ond ni chafodd nemawr drefn ar y byd. Tlawd a fu oi febyd iw fedd; er na fu iddo namyn tri o blant. Yr oedd mor ddifeddwl drwg a baban; nid ymdrafferthai ddim gydar dyfodol, ond cymera bobpeth fel y rhedai ei dryn yn ei erbyn. Ni wnai un ymdrech i wthio ei hunan i sylw, ond yr oedd ei dalent yn gwneyd hyny fel oi anfodd. Ni wyddai beth oedd rhodres na gweniaeth, a buasai tipyn o haerllugrwydd yn lles iddo yn y byd rhyfedd ller oedd yn byw. Bellach cymerwn olwg arno yn ei lafur gyda gwahanol gangenau llenyddiaeth.

Diod o win da ydyw i wrgwan

I gynal ei gryfdwr ;

Ond gwell i ben ymsenwr,

Na gormod, ddiod o ddwr.

~~~~~~~

-------------y brenin a yfai

Ormod or ddiod----gwirod a garai---

Mewn dirmyg ei ryfyg ni arafai,

Blas y gwin, awydd a blys gyneuai,

Anian anwen enynai---yn fflamllyd,&c.

~~~~~~~

Gwledd fawr i arglwydd fil.

O ynfyd falchder anferth,

O ddirmyg, ffiaidd armerth !

O ryfyg yn niwyg nerth !

~~~~~~~

Llawen ei lys, llawen ei wledd yn dechreu

Ond dychryn ei diwedd;

Ar yn lle gorfoledd.

~~~~~~~

Bum loyw iach hoyw uwch haint,--- meddwl

Moddus nad oedd gymaint ;

Ffoes y bri, ni orphwys braint----

Ei hunan ni ddaw henaint.

 

Crinodd, e gwympodd y gwallt,--- wele dof,

Ail dyfodd yn fanwallt,---

Heddywgwyn fel haidd gwenallt

Fethiedig, wywedig wallt,

 

~~~~~~~~~~~~~~~~

Claddwyd Ieuan ym mynwent Bryncroes, ei blwyf genedigol, a dodwyd yr argraff hon ar domawd ei fedd :----

Eglwys Bryncroes=1.JPG (76606 bytes) Bedd Ieuan Llyn=01.JPG (56094 bytes) Bedd Ieuan Llyn=1.JPG (79373 bytes)

Mae gennym ychydig o gopiau o lyfr Ieuan Lleun ar C.D.Rom, os hoffech gael copi gyrrwch atom, mae croeso ichi gael un, yn rhad ac am ddim.

 

Map or Safle                Website Map

Copyright Rhiw.com